КАРАНI
З даўнiх часоў шанавалi беларусы сваiх продкаў. Уся наша абрадавая сiстэма — гэта арганiчна ўзаемазвязаны комплекс, якi базiруецца на веры людзей у цыклiчнасць жыцця ў адпаведнасцi са славутай трыядай «Жыццё— Смерць— Жыццё», веры ў адзiнства ўсяго жывога: чалавека, раслiннага i жывёльнага свету. Наш зямляк, што родам з-пад Навагрудка, вялiкi Адам Мiцкевiч адзначаў, што культ продкаў вядомы многiм народам, але нiдзе ён так не ўкаранiўся i не захаваўся ў такiм чыстым выглядзе як у нас.
«Дзяды» — гэта свята памяцi продкаў, якое зарадзiлася ў далёкiя дахрысцiянскiя часы. Раней «Дзядамi» звалi ўсiх продкаў, потым пачалi называць днi iх памяцi. Беларусы ў залежнасцi ад рэгiёнаў «Дзяды» адзначаюць тры, чатыры цi пяць разоў у год: «Радунiцкiя», «Духаўскiя», «Змiтраўскiя», «Масленыя» (у некаторых месцах шануюць памяць продкаў яшчэ i перад Пакровамi). «Радунiцкiя Дзяды» (Радунiца, Радаўнiца) адзначаюцца ў аўторак тыдня, якi iдзе за Велiкодным, г. зн. на дзевяты дзень пасля Вялiкадня. Слова «Радаўнiца», магчыма, паходзiць ад агульнаславянскага «род», лiтоўскага «рада» (галашэнне), ведыйскага «раданх» (ахвярапрынашэнне).
Адсюль iснуючыя ў многiх народаў мiфы, легенды i песнi аб цудоўных пераўтварэннях пасля смерцi ў кветкi, травы, птушак... Якiя цудоўныя мiфалагiчныя сюжэты ў беларускiх баладах: «пра дачку-птушку», пра сястру i брата, якiя сталi «браткамi», аб верным каханнi маладой пары, што ператварылася пасля смерцi ў бярозу i явар:
На сыну вырас зялёны явар,
на нявестачцы — белая бяроза.
Раслi, раслi, пахiлiлiся.
Цераз цэркаўку сашчапiлiся.
З iх людзi падзiвiлiся,
Што на тым свеце палюбiлiся.
Такi зварот дзяўчыны, якая патанула, да сваiх сябровак:
Не бярыце вадзiцы —
то слёзкi мае.
Не касiце травiцы —
то коскi мае.
Не рвiце красак —
то вочкi мае.
Не толькi раслiннасць, жывёльны свет, але i многiя iншыя праявы прыроды разглядаюцца ў народзе як знак сувязi людзей з прадстаўнiкамi iншага свету. На запрашэнне дзяўчыны-сiраты, якая звяртаецца да сваёй памёршай мацi (ёсць у беларусаў такая традыцыя), мацi адказвае просьбай:
Адпусцi мяне, Божа,
На зямлю да майго дзiцяцi.
Ясным сонейкам у вакенца,
дробным дожджыкам на травiцу,
лёгкай хмаркай над сялом.
У дажджы, вясёлцы, шолаху лiстоты бачыць народ знакi гэтай таямнiчай сувязi. Продкi прыходзяць у снах, перасцерагаючы аб небяспецы. Раней амаль кожны абавязаны быў ведаць свой радавод да сёмага калена. Радавод па дзвюх лiнiях: у нас род па мацярынскай лiнii называўся «род па кудзелi», па бацькоўскай — «род па мячу». У сялянскiх сем’ях, дзе былi пiсьменныя, у многiх мясцiнах Беларусi вялiся так званыя «хронiкi», дзе запiсвалася аб важных падзеях, аб усiх, хто нарадзiўся i памёр. Радаўнiца называецца яшчэ i «Вялiкаднем мёртвых».
З ранiцы на Радаўнiцу гатуецца абрадавая ежа. Потым уся сям’я адпраўлялася ў царкву памiнаць продкаў. З сабой бралi льняны абрус цi ручнiк, свянцоныя чырвоныя яйкi, хлеб, соль, куццю, блiны, сала, каўбасы, бутэльку гарэлкi. Пасля абеднi ўсе расходзiлiся памiнаць продкаў да iх магiл. Часцей за ўсё магiлы прыводзiлi ў парадак загадзя, часам гэта рабiлi на Радаўнiцу. Абышоўшы ўсе магiлы, збiралiся на чыёй-небудзь адной. Засцiлалi абрус прама на магiльным узгорачку, ставiлi абрадавую ежу, запальвалi свечку. У час памiнак вялi цiхую гутарку (каб не патрывожыць), успамiналi, галасiлi. Цiкавым быў абрад «хрыстосавання» з продкамi: велiкоднае яйка качалi крыж-накрыж на магiле. Выпiўшы чарку гарэлкi, адлiвалi крыху на магiлу, перад адходам пакiдалi крыху куццi, яйкi, хлеб i iншую ежу продкам. Як правiла яна даставалася птушкам, а iх беларусы лiчылi своеасаблiвымi «сувязнымi» памiж тым i гэтым светам. У тых мясцiнах, дзе царква знаходзiлася побач з могiлкамi, яйкi клалi на магiлы, iдучы з усяночнай. Першае свянцонае яйка — продкам. Так рабiлi i на «Масленыя Дзяды», аддаючы першы блiн продкам, «каб доля загаўляла», атаясамлiваючы долю i продкаў. З Радаўнiцай звязаны цэлы шэраг розных назiранняў i прымет. Калi яе прыход супадаў з маладым Месяцам — чакалi добрага ўраджаю, калi ж Месяц быў на зыходзе, то прадказвалi цяжкi i неўраджайны год. На Радаўнiцу нельга было нiчога сеяць, высаджваць, чапаць зямлю.
У кнiзе «Жыццё пасля смерцi», складзенай з фрагментаў работ французскiх, нямецкiх i амерыканскiх вучоных, сцвярджаецца, што на могiлках у днi памiнання продкаў пры наяўнасцi вялiкай колькасцi людзей, якiя прыйшлi наведаць магiлы, з дапамогай спецыяльнай, звышадчувальнай апаратуры запiсаны галасы i зроблены здымкi тых, хто ўжо даўно пакiнуў гэты свет. Даследаваннi праводзяцца не адно дзесяцiгоддзе i далi пэўныя вынiкi: для запiсу галасоў i здымкаў неабходна вялiкая колькасць людзей. Жывыя людзi, якiя прыйшлi ў днi памяцi, з’яўляюцца як бы своеасаблiвымi каталiзатарамi, «пасрэднiкамi»: менавiта праз iх душы памёршых «засылаюць» сябе ў наш свет на кароткi час, як бы правяраючы, цi так мы жывём, цi памятаем iх...
Давайце берагчы традыцыi, шанаваць памяць продкаў. Часцей даставайце з палiц сямейныя фотаальбомы. Няхай вернуцца на сцены нашых кватэр «iканастасы» старых фатаграфiй. Якiя прыгожыя, адкрытыя твары адлюстраваныя на iх, маладыя нашы бабулi, зусiм юныя мамы ў пасляваенных сукенках з плечыкамi... Кажуць, што фатаграфii гэтыя выпраменьваюць асаблiвае бiяполе i тым самым дапамагаюць тым, хто жыве ў доме. Памяць — гэта тое, што аб’ядноўвае пакаленнi. Страшна ператварыцца ў звычайнае «перакацi-поле», не ведаючы сваiх каранёў. Жыццё чалавека знаходзiцца памiж двума таiнствамi: з’яўленнем на свет i пакiданнем яго. Нiводная з гэтах тайнаў не разгаданая...
Крыніца: http://www.zvyazda.minsk.by/second.h
Гаспадарчае выкарыстанне Р. i iх рытуальна–культавая роля ў традыцыйнай культуры беларусаў вельмi блiзка супадае з адпаведнымi ролямi iх у іншых iндаеўрапейцаў, а некаторыя Р., што займаюць прыкметнае месца ў нашай духоўнай спадчыне, не маюць адпаведных рэалiяў у сучасным прыродным асяроддзi. Вылучанымi, надзеленымi асаблiвымi якасцямi i ролямi ў культавай магiчна–рытуальнай практыцы ў беларускай духоўнай спадчыне, як i ў культуры iндаеўрапейцаў, з’яўляюцца шматлiкiя вiды Р., у тым лiку дуб, бяроза, вярба, асiна, хвоя, цiс, а таксама культурныя Р.: яблыня, вiшня, вiнаград («вiно»), злакi: ячмень, жыта, пшанiца, проса, авёс ды яшчэ лён, каноплi. Вiнаград, явар, цiс ды iнш. — улюбёныя i пашыраныя вобразы, сiмвалы беларускай вуснапаэтычнай творчасцi — захавалiся як спадчына мiнулага жыцця ў iншых прыродных умовах, бо ў гiстарычныя часы ў прыродзе Беларусi гэтыя Р. адсутнiчалi. Амаль усе згаданыя Р. i шэраг iншых маюць этыялагiчныя мiфы, прыгожыя i кранальныя аповеды пра гiсторыю iх утварэння, з’яўлення на свет, якiя спрыяюць выхаванню разумнага захавання чалавека ў прыродзе, экалагiчнай дысцыплiны. Паколькi большасць мiфаў тлумачыць паходжанне вылучаных Р. ад чалавека праз закляцце, перакiдванне, у вынiку гвалтоўнай смерцi (забойства) i iншых прычын метамарфозы, то i ўспрыняцце iх чалавекам было асаблiвым, абумоўленым iх гiсторыяй. Праз сувязь са светам людзей наладжвалася сувязь Р. i са светам бостваў, абагоўленых стыхiяў, нябесных свяцiлаў i да т. п. Так, дуб у iндаеўрапейскай традыцыi належаў богу нябеснага агню — Перуну. У дубровах рабiлiся свяцiлiшчы гэтага бога, падтрымлiваўся там нязгасны агонь, выконвалiся адпаведныя абрады. У «Хронiцы літоўскай, жамойцкай i рускай» ёсць згадкі пра тое, што ў гонар Перуна палілі агонь з дубовых дроў. Антыподу Перуна — Яшчару, Змею, Вялесу (Воласу) прысвячаўся арэшнiк, па арэшнiку нiколi не бiў Пярун, як бы прызнаючы падзел на сферы ўплыву, хоць лiчылася, што маланка «палiла» арэхi (калi арэхi былi пашкоджаныя, чорныя ўсярэдзіне).
Раслiнныя мужчынскiя i жаночыя вобразы ўтваралi пары: дуб з бярозкай, явар з бярозкай, з лiпай, явар з калiнай ды iнш. Сiратлiвай пакiнутай жонкай заставалася рабiна, праклятым дрэвам, звязаным з нячыстай сiлай, уяўлялася асiна, на iншыя Р. ускладвалiся ахоўныя, лекавыя функцыi, iм надавалася роля магiчных атрыбутаў, абярэгаў ды iнш. (крапiва, чартапалох, ядловец, розныя травы, зёлкi, кветкi з лекавымi ўласцiвасцямi ды iнш.). Р. выкарыстоўвалiся ў варажбе (багаткi i вяночкi з кветак у Купальскую ноч, дзявочыя кветкавыя садкi, трыпутнiк i iнш.). У раслiнным свеце нашы продкi бачылi як бы адбiткi ўласных сямейных родавых повязяў, значэнняў, герархiяў: «У маёй староначцы чатыры сады: // У адным жа садзiку зялёны ягор, // А ў другiм жа садзiку бела яблынка, // А ў трэцiм жа садзiку зялёны дубы, // А ў чацвёртым садзiку белы вiшанькi. // Зялёны ягор — то татулька мой, // А бела яблынка — матулька мая, // Зялёны дубы — брацейкi мае, // Белы вiшанькi — сястрыцы мае» (Арх. Вiцебскага педiнстытута). Космас сям’i, такім чынам, паказваецца праз раслiнныя вобразы, размеркаваныя ў чатырох-баковай прасторы (чатырох садах).
Станоўчай семантыкай надзяляюцца Р. зялёныя, свежыя ў процiлегласць сухiм i голым, якiмi забаранялася сцябаць як жывёлу, так i чалавека. Калi ж напхаць карову «сырой» (г. зн. зялёнай) галінкай, у яе павялiчацца надоi. Сцёбанне Р. як прадукавальны i ў пэўнай ступенi абарончы запабег асаблiва яскравы ў звычаях з вербнай галiнкай у Вербную нядзелю. Свежымi Р. упрыгожвалi хату i падвор’е на Тройцу, што прызвана было не толькi магiчна ўплываць на дабрабыт, плоднасць i ўраджайнасць, але i абараняць сялiбу ад шкодных уплываў. Свежыя Р. выкарыстоўвалiся для ўбору цэнтральных персанажаў некаторых абрадаў — Куста, Русалкi. Р. як матэрыял для вырабу рытуальнага сiмвала задзейнiчаны ў купальскiх звычаях (параўн. пудзiла «ведзьмы» ў выглядзе пучка травы), у канцы абраду Р. знiшчалiся або, як у выпадку з вянком Русалкi, прыносiлiся на гарод. З’яўленне першай лiстоты на дрэвах пазначала пачатак сапраўднай вясны, «таму першы гром i першае «ку–ку» зязюлi на голы лес» варажылi на галодны i нешчаслiвы год. Да таго на Магiлёўшчыне да з’яўлення першай лiстоты забаранялася спяваць вяснянкi.
Такiм чынам, свет Р. рознабакова адлюстроўваецца ў свядомасцi людзей, адбiваецца на ўсiм iх жыццi, у мiфалагiчнай творчасцi i магiчна–рытуальнай дзейнасцi. Вобразы Р. у характары сiмвалаў цi эстэтычных узораў шырока ўключаюцца ў традыцыйную вуснапаэтычную творчасць, надаючы ёй глыбокую змястоўнасць i хараство. Гл. таксама Дрэвы.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
У народнай культуры названыя дрэвы сімвалізавалі плоднасць, выкарыстоўваліся як сродак павелічэння жыццёвай моцы, як абярэг, здольны засцерагчы чалавека і яго маёмасць ад уздзеяння дэструктыўных сіл, а таксама кадзіравалі ідэю абнаўлення космасу і соцыуму, натуральна станавіліся сімваламі роду (параўн. абазначэнне бярозай без вяршаліны няпоўнага роду і г. д.), звязвалі жывых са светам памерлых, макракосм з мікракосмам. Ідэя жыццясцвярджальнага пачатку, увасобленая ў Д. ж., прысутнічае і ў міфапаэтычных матывах першанароджанага дрэва (дуба, явара), а таксама ў веры пра магчымасць паходжання чалавека ад дрэва ці з дапамогаю яго ўздзеяння (на беларускім матэрыяле яна прасочваецца ў легендах і казках).
Разам з тым дрэвы – рэпрэзентанты Д. ж. – звязваліся і са “злым” пачаткам і успрымаліся як локус дэманічных істот (лесавіка, русалкі, чорта, увасабленняў хваробаў ды інш.). Такая амбівалентнасць тлумачыцца тым, што Д. ж. можа выяўляць не толькі ўзыходзячую жыццёвую лінію, але і звязвацца з адмоўным складнікам дыхатаміі жыццё/смерць. Падобныя ўяўленні знайшлі пэўны адбітак у этыялагічных міфах пра названыя дрэвы, паўстанне якіх малюецца як вынік метамарфозы чалавека. Пры гэтым звяртае ўвагу факт дачаснай абарванасці чалавечага жыцця, якое знаходзіць працяг у іншай форме – дрэве (параўн. матывы беларускіх баладаў: “Яго бацька моцна скляў,// Яго конік гарой стаў.// А сядзельца – каменем, // Ён, малады, - яварам”, “Не сячы, мой татулька,// Пры дарозе бярозы…// Пры дарозе бяроза – Я сама маладзенька”, ці вераванне: “Нахіліўшыеся над вадою вербы – гэта праклятыя богам тыя мацеры, што страцілі сваіх дзяцей”). Шырока вядомыя таксама матывы беларускіх баладаў пра загубленых закаханых, якія працягваюць кахаць адзін аднаго ў выглядзе дрэў, што, вырасшы з магіл, сплятаюць свае галіны.
Каля дрэваў, якія сімвалізуюць Д. ж., здзяйсняліся абрады, развязваліся важныя маральна – прававыя пытанні. У фальклорных творах прысутнасць такіх дрэваў служыла сродкам вылучэння, месца і надавала асаблівую вызначанасць падзеям, што адбываліся каля дрэва. А ў велічальных песнях – узвялічвала тых людзей, якім яны спяваліся. З цягам часу вобраз Д. ж. пачаў фармалізавацца, улучацца ў формулы паралелізму, набываць чыста эстэтычнае значэнне.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
Культ Д. звязаны з культамі абагаўлення прыроды. Паводле беларускіх павер’яў, у Д. часта пасялялася чалавечая душа, Д. могуць хадзіць, размаўляць, ператварацца ў чалавека. Калі Д. сякуць, то з яго цячэ кроў і чуюцца стогны. Некаторыя Д. лечаць хворых (ліпа блізу в. Капланцы Бярэзінскага р-на, дуб блізу в. Царкавішча Ушацкага р-на). Да XX ст. захавалася абрадавае кармленне Д., асабліва бяроз (ім насілі хлеб-соль, загорнутыя ў палатно, лён, грошы). У беларусаў захавалася памяць аб “стоярусавым дрэве” – вельмі небяспечным. Яно вырастала на лясных перакрыжаваннях і магло ператварыцца ў чалавека. Святымі Д. лічыліся таксама бортныя Д. Вылікай пашанай у беларусаў карыстаўся дуб. Папулярнаю таксама была хвоя. Пісьмовыя крыніцы XVII ст. згадваюць паклонную “Марыну сасну” і “Галяшову сасну” на Віцебшчыне. Паблізу шырокавядомага Сцёп – каменя ля вытокаў р. Вяллі расце сасна Куліна, якая лічыцца жонкай каменя Сцяпана. Паклоннымі з’яўляюцца Французская сасна на кургане блізу в. узрэчча Глыбоцкага р-на, сасна у в. Старыца на Случчыне, у г. Ліда, блізу в. Шаршуны ў наваколлі г. п. Радашковічы Маладзечанскага р-на ды інш. Культавыя ліпы растуць блізу в. Капланцы Бярэзінскага р-на, на выспе возера Неспіш на Браслаўшчыне, у Жыровіцах Слонімскага р-на, і груша – блізу в. Збляны Лідскага р-на. Рабіна ў беларускіх павер’ях лічыцца помслівым Д. – хто яе зломіць ці ссячэ, то неўзабаве памрэ або ў яго хаце будзе нябожчык. Шмат павер’яў звязана таксама з асінай, вярбой, клёнам ды іншымі Д.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
Казуркі - хтанічныя істоты, успрыманыя як паскуддзе (акрамя пчалы і багоўкі) і таму яны падвяргаюцца рытуальнаму выгнанню (гл. Гады). Для Казурак характэрна сімвалічная суаднесенасць са скатом. У сімволіцы мурашак, блох, вошаў, блашчыц, мух, пчол істотную ролю адыгрывае прыкмета множнасці.
З гадамі (змеямі, вужамі) Казурак родніць д'ябальская прырода (д'ябал стварыў мух, вос, шэршняў, чмялёў), атрутнасць (матылька, павука, мядзведкі і інш.), выкарыстанне ў абрадах выклікання дажджу (вошы, блыхі, павука, мядзведкі, мурашак). Па ўкраінскім павер'і, мошкі, камары, мухі завяліся з попелу; паводле паўднёваславянскіх легенд, блохі, мухі і камары адбыліся з іскраў ад змяінага удару хвастом па вуглях, блохі - са жмені зямлі, з праху ці попелу змяі, вошы - з пылу, попелу, з крыві змяі.
Ва ўсіх славян распаўсюджаны ўяўленні пра Казурак як выяву душы: у выглядзе мухі, матылька, мурашкі, жучка душа пакідае цела чалавека падчас сну, асабліва ведзьмы, у выглядзе мухі ці матылька яна вылятае з паміраючага і наведвае родную хату пасля смерці, светлячкоў успрымаюць як душы людзей, з душамі жывых чальцоў сям'і атаясамляюць зімуючых у хаце мух.
Разнастайныя рытуальна-магічныя спосабы выдалення Казурак ва ўсходніх славян. Часта злоўленага прусака хавалі, лічачы, што астатнія пойдуць за ім следам. Саджалі яго ў лапаць ці клалі ў "труну" з рэпы ці арэхавай шкарлупіны і везлі на нітачцы на могілкі, там закопвалі і ставілі крыжык. Часам прывязвалі прусака ніткай за лапку і цягнулі на могілкі, калі туды везлі нябожчыка. Па шляху галасілі: "Забяры, галубчык, усіх сваіх брацікаў, сястрычак ды маю хату мне ачысці". Прусака кідалі ў магілу, калі ў яе апускалі нябожчыка. Блашчыц справаджвалі на "той свет", падкладаючы ў труну нябожчыку і прыгаворваючы: "Куды труна, туды блашчыца" . Разгульвалі пахаванні блыхі з мухай, пасаджаных у агурок: прыбіраліся папом, кадзілі смалой, галасілі, стукалі ў косы, малюючы калакольны звон, усёй вёскай выпраўляючы "мерцвякоў" на могілкі. Закопваючы блыху, галасілі: "Скакуха блошка, падхілі ножкі, перастань скакаць, пара класціся паміраць" .
У некаторых месцах прусака ўсёй сям'ёй валаклі з хаты на нітцы праз плячо і падганялі лазінай: "Не йдзе, пойдзе… Вухнем!" Цягнулі за нітачку праз дарогу пад спеў вясельнай песні пра тое, як вязуць нявесту з багатым пасагам у новую хату. У дзень св. Цімафея Прускага (10. VI) вывалакалі на двор у лапце пару прусакоў і секлі лапаць з пагрозай: "Прыбірайцеся, прусакі, не то паб'юць вас мужыкі!" Выносілі на каромысле двух прусакоў да ракі, прыгаворваючы: "Пайшлі, паехалі, жывыя нябожчыкі" , а затым кідалі ў ваду. Часам прусакоў кідалі ўслед выганяемаму статку, верачы, што ўсе прусакі сыдуць за статкам у поле.
Ад Казурак пазбаўляліся таксама шляхам перадачы ці падкідання каму-небудзь. Неўзаметку прыносілі прусакоў суседзям, у сенцах чыталі замову: "Сорак прусакоў, сорак першы прусак - уся зграя іх, ідзіце да суседа вось такога, а ў нашай хаце каб не чуваць, не відаць - духу не было. Амэн, амэн, амэн" . Блашчыц кідалі святару ў спіну са словамі: "Куды поп, туды і блашчыца" , употай клалі яму ў шапку ці пад сядло каня, кажучы- "Папы, папы, вазьміце нашы блашчыцы" .
У запускі Каляднага паста адна жанчына абягала вакол хаты конна на качарзе і стукала ў дзверы, а другая выходзіла да яе конна на памяле. Першая пытала: "Чым загавелісь?" - "Хлебам-соллю". - "А блашчыцы чым загавелісь?" - "Блашчыца блашчыцу з'ела". На Новы год адкрывалі насцеж дзверы і выганялі з хаты прусакоў старым венікам: прасілі іх ісці пакалядаваць да суседзяў. Цвыркуноў адсылалі "да месяца на вяселле", раз'язджаючы па хаце конна на кульбе з распушчанымі валасамі. Мух выганялі па канчатку жніва, высылаючы на нябёсы за снегам: "Чорныя мухі з хаты, белыя ў хату".
Ад прусакоў пазбаўляліся толькі "бяскроўным" спосабам. Біць і душыць іх, асабліва чорных, лічылася грахом, паколькі чорныя прусакі ў хаце прадвесцяць багацце і шчасце. Іх нават прыносілі з сабой пры пераездзе ў новую хату і прыкормлівалі па вялікіх святах, бо верылі, што дзякуючы чорным прусакам лепш будзе весціся быдла. Калі прусакі пакідалі хату самі, лічылі гэта прадвесцем пажару ці смерці каго-небудзь з сямейнікаў. Роля хатняга заступніка прыпісвалася і іншым Казуркам . У Палессе вераць, што павук прыносіць у хату багацце і дабрабыт, завуць яго "гаспадаром". У палякаў забаранялася забіваць павукоў у хляве, інакш скаціна будзе сохнуць. Па павер'ях чэхаў, палякаў, украінцаў, прысутнасць у хаце стракочучага цвыркуна абяцае шчасце і грошы. Добрай прыметай лічылі таксама з'яўленне ў хаце мурашак.
Літ.:
Гура А.В. Символика животных в славянской народной традиции. М., 1991. С. 416-526; Терновская О.А. К описанию народных славянских представлений, связанных с насекомыми. Одна система ритуалов изведения домашних насекомых // Славянский и балканский фольклор. М., 1981. С. 139-159;
Терновская О.А. Ведовство у славян. П. Бзык (мухи в голове) // Славянский и балканский фольклор. М., 1984. С. 118-130.
Пра хтанічную прыроду Р., у прыватнасці, сведчыць і беларускае павер’е пра яе паходжанне: у Р. ператвараюцца тыя чэрці, што ў навальніцу хаваюцца ў ваду, яны маюць чырвоныя вочы, і рыбакі засцерагаліся ўжываць такіх Р. у ежу. Сумеснае пахаванне ў ахвярных ямах сабак, птушак i Р. сiмвалiзуе прынясенне ў ахвяру насельнiкаў трох стыхiй — зямлi, неба i вады. У пачатку ХХ ст. у час эпiдэмii ў в.Броннае Рэчыцкага р–на сяляне прынеслi ахвяру — жывымi закапалi ката i шчупака. Верагодна, косткi Р. маглі служыць абярэгамi. Так, каб мышы не краналі збажыны на працягу ўсяго года, перад каляднай вячэрай трэба было адрэзаць галовы трох селядцоў і пакласці іх у зерне, а саміх селядцоў з’есці на вячэру разам з луской, скурай і косткамі.
Знаходкi касцякоў Р. вядомыя ў курганна–жальнiчных пахаваннях (в. Сыч Барысаўскага р–на). Сустракаюцца жаночыя ўпрыгожаннi, дзе замест пацерак выкарыстаныя пазванкi Р., каралi i дротавыя скроневыя колцы з нанiзанымi на iх пазванкамi (гарадзiшча Маскавiчы Браслаўскага, курганы Ганцавiцкага р–наў). Блізу в. Багушэвiчы (Бушавiчы) Глыбоцкага р–на ляжыць камень, вядомы ў народзе як «Камень з рыбкамi». Паводле падання, выявы дзвюх рыбак стварылi французы ў 1812 годзе з мэтай адзначыць месца захавання скарбу. Большая з Р. паказвае напрамак, дзе знаходзiцца скарб, а меншая — глыбiню, на якой закапаны скарб.
Паводле народных уяўленняў, Р., як і ўсе іншыя жывыя істоты, маюць свайго цара, які валадарыць над усімі рыбамі, што жывуць у злучаных паміж сабою вадаёмах, і ахоўвае іх ад рыбакоў ды паляўнічых. Адратаваць ён мог нават ужо злоўленую Р., як толькі даведваўся пра прапажу. Там, дзе жыве рыбны цар, рыбакі рэдка могуць пахваліцца хоць якімсьці ўловам. I наадварот, калі рыбны цар куды–небудзь адлучаўся, можна было вылавіць без цяжкасцяў ледзь не ўсю Р. з гэтага вадаёма. Ніхто з простых людзей ніколі не бачыў цара Р. Аб яго прысутнасці меркавалі толькі па тым, што раптам, нібыта па нейкім загадзе, Р. вялікімі чародамі пераплывае з аднаго вадаёма ў другі, спусташаючы першы і перапаўняючы Р. другі. Убачыць цара Р. маглі толькі моцныя рыбаловы–чараўнікі. Адрозніць яго ад звычайнага чалавека можна было па рыбіным хвасце. У абліччы вясёлага паніча, але з нябачным рыбіным хвастом, цар Р. мог наведваць чалавечыя пагулянкі, напрыклад вяселлі.
Асаблiвая роля ў вераваннях i магii адводзiлася шчупаку (шчуцы). Сківіцы шчупака вешалi над уваходам у хату як абярэг ад хваробаў (сiмвалiчнае выгрызанне хваробаў i нячыстай сiлы). Шчупак згадваецца ў замовах, казках, песнях. Ва ўсходне- славянскiх казках ён дапамагае герою. Са шчупаком звязаны матыў абарочвання — чараўнік ператвараецца ў ваўка, сокала, шчупака. У фальклоры скандынаўскiх народаў карлiк– чараўнік у вобразе шчупака ахоўвае скарбы. У палякаў ёсць павер’е, што ў шчупака ператвараецца д’ябал. У казках i паданнях у хрысцiянскай iнтэрпрэтацыi шчупак перавозiць Хрыста праз раку i з удзячнасці за гэта ён робiць яго каралём рыб. Шчупакі надзвычай чуйныя да сонца — яны заўсёды стаяць галавой у той бок, дзе ў гэты момант знаходзіцца сонца, нават калі дзень пахмурны. Таму дасведчаныя рыбакі вызначалі месцазнаходжанне сонца на небе па накірунку шчупаковай галавы.
Надзвычай насычаная эратычна– шлюбная сімволіка Р. Сувязь Р. з апладняльнай стыхіяй вады робіць яе адным з найяскравых выразнікаў мужчынскага пачатку. Яшчэ ў палеалітычным мастацтве паўстала традыцыя выяўлення Р. у выглядзе фаласа. У беларускім фальклоры coitus часта перадаецца праз рэчыўна–аперацыйны сімвал «есці Р., напрыклад: «Эй, Лука мая зялёная, // Рыбка салёная… // На Луку хлопчыкі рыбку пякуць, // Дзевачкам есці даюць…»; «— Дзе, Купала, начавала? // — Начавала у Iвана. // — Што, Купала, вячэрала? // — Вячэрала галушачкі, // — Вячэрала галушачкі, // Лягла спаць у падушачкі. // Вячэрала рыбку з перцам, // Легла спаць са шчырым сэрцам»; «Я яму рыбку з перцам, // Ён мяне ўсім сэрцам» — і да г.п., дзе эратычная сімволіка ўзмацняецца формулай «рыбка з перцам» (параўн. дыял. назву перца — перан, якое амаль паўтарае тэафорнае імя бога Грымотніка, прыперыць, пароць і г. д.). Бадай найбольш актыўна гэты матыў абыгрываецца ў «Цярэшках», што натуральна з увагі на шлюбна–эратычны кантэкст усяго абраду «Жаніцьба Цярэшкі», напрыклад: «Паіла я коніка ў вядрэ, // Відзіла рыбачку на дне. // Добрая рыбачка карась, // Пацалуй, дзядулька, хоць раз, // Добрая рыбачка акунь, // А скажы, дзядулька, адкуль?»; «Iшла я на рэчку, на стаў, // Мой дзедзька рыбачку дастаў. // Смачная рыбачка шчучка, // Мяккая дзедзькава ручка. // Смачная рыбачка акунь, // Скажы, мой дзедзька, адкуль? // Смачная рыбачка карась, // Пацалуй, дзедзька, хоць раз» і да г. п. (параўн. іншы сімвал полавага акта — «паіць каня з поўнага вядра»). У чарадзейных казках кшталту «Iван Сучкін сын» матыў паядання Р. наўпрост звязваецца з працэсам апладнення: злоўленую рыбаловам Р. з’ядаюць царыца, кухарка і сучка (або кабыла), у выніку чаго ўсе тры зацяжарылі і нарадзілі па сыну. Менавіта ледзь не адназначнае сімвалічнае супадзенне паядання Р. і coitus’a задае фрэйм інтэрпрэтацыі такіх фразеалагізмаў, як «I рыбку з’есці, і на х… сесці» (варыянт «і ў пакой сесці» — значна менш празрысты). У сувязі з папярэднім знаходзіцца і тлумачэнне сноў, калі сніцца Р.: бачыць або злавіць Р. (карася, ліня, акуня, язя, шчупака) азначае зацяжарыць на сына, калі бачаная Р. — дробная, то гэта на дачку.
Выкарыстоўваўся вобраз Р. і ў іншых прадказаннях. Так, бачыць у сне Р. з луской азначала выгоду, прыбытак на грошы, прычым Р. з белай луской прадвяшчала срэбраныя грошы, а з цёмнай (акунь, шчупак, лінь, мянтуз, пячкур ды інш.) — дробныя грошы. Параўн. у загадцы: «Ва ўсіх дзетак адзенне з манетак» — Р. Наогул у сне злавіць Р., асабліва буйную, — добра, дробную або ў мутнай вадзе, або бачыць Р. без лускі, вараную або мёртвую — вельмі кепска, да хваробы або нараджэння мёртвага дзіцяці. Гладзіць Р. (ярша) — мець нейкія перашкоды. Бачыць свежую Р. — будзе нейкая навіна. Наагул бачыць Р. у сне значыла ўлетку дождж, а зімой — адлігу або снег. Прадказвалі надвор’е і па паводзінах Р. у вадаёмах.
Не нагэтулькі выразная сімвалічная сувязь Р. са светам памерлых. Тым не менш загадкі кшталту: «На тым свеце жывы, а на гэтым мёртвы» (адгадка — Р.) — усталёўваюць гэткую сувязь амаль адназначна. Апрача таго, варта адзначыць, што гатаваная Р. і стравы з Р. былі абавязковай часткай памінальных вячэраў на Дзяды і Куццю.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
Акрамя гэтага, вешчунамі лічылі і дробных птушак, такіх як сініца, ластаўка, верабей. "Калі дробныя птушкі раптоўна залятаюць у хату цераз акно, гэта можа прадказваць рознае: а) ластаўка заляціць — прыйдзе непажаданая вестка, а калі ў хаце ёсць нявеста — прыйдуць сваты ці жаніх; б) верабей заляціць — будуць атрыманы неістотныя звесткі; зойдзе наведвальнік; в) сініца б'ецца і залятае — трэба чакаць вялікага няшчасця".
Цікавай птушынай парай выступалі гусі і лебедзі, якія заўсёды былі побач з чалавекам. У казках яны "аб'яднаныя" ў адну непадзельную істоту — гусі-лебедзі, якія крадуць дзяцей і адносяць іх да Бабы-Ягі (у вырай). Гусі жывуць каля чалавека, а лебедзі селяцца на вадаёмах. Што ж паслужыла падставай для іх сімвалічнага аб'яднання ў гэтую непадзельную міфічную пару? Калі прасачыць за паводзінамі адной і другой птушкі ў дачыненні да чалавека, то даволі лёгка заўважыць, што з іх боку на першы план выходзіць агрэсія. А між сабой яны лёгка знаходзяць паразуменне.
Дбайныя гаспадары ведалі, што "добраму вываду гусянят вельмі дапаможа зямля з-пад правай нагі, узятая ўвесну, калі першы раз убачыш у небе дзікіх гусей (гэтую зямлю трэба злёгку патрусіць на яйкі); свойскія гусі добра павядуцца, калі да іх далучыцца дзікая гусь і асвоіцца настолькі, што пачне заходзіць на двор ці ў гумно".
Аксана Катовіч, Янка Крук.
Акрамя таго, што некаторыя птушкі прадвызначалі Лёс чалавека, многія з іх былі самым незвычайным чынам звязаны з часам правядзення тых ці іншых абрадаў або земляробчых работ. Штогадовы прылёт іх з выраю і адлёт назад быў пакладзены нашымі продкамі ў аснову адной з сістэм вымярэння каляндарнага часу. Яскравым сведчаннем таму сталі шматлікія загадкі: "Дванаццаць арлоў, пяцьдзясят дзве галкі зняслі адно яйка" (год, месяцы, тыдні); "Выхадзілі дванаццаць малайцоў, выносілі пяцьдзясят два сокалы, выпускалі трыста шэсцьдзясят пяць лебедзяў".
У казачным эпасе беларусаў добра вядомы сюжэт пра тое, як жораў заляцаўся да чаплі. Хадзілі яны, хадзілі адно да аднаго ў госці, але так і не заручыліся. Адразу на памяць прыходзяць загадкі, у якіх гэты ж матыў асэнсоўваецца па-свойму, аднак тыпалагічна блізка: "Сястра да брата ў госці ідзе, а брат ад яе хаваецца", "Што гэта за вочы: адно свеціць удзень, а другое — уночы". Зразумела, што ў адным і ў другім выпадку гаворка ідзе пра Сонца і Месяц, якія ходзяць следам адно за адным, але касмічнага шлюбу паміж імі так ніколі і не будзе.
Менавіта да птушкі — зязюлі, якая "лёгка" жыве, бо не выхоўвае сваіх дзетак, чалавек звяртаўся, каб даведацца, колькі яму яшчэ гадоў адмерана: колькі разоў "ку-ку" пачуеш, столькі гадоў і пражывеш.
Асэнсаванне часу праз сімволіку птушак самым непасрэдным чынам звязана з пабудовай Сусвету і падзелам яго на свет жывых і "той" свет (памерлых). У шматлікіх казках матыў дапамогі незвычайнай птушкі вар'іруецца па-рознаму, аднак яго сімволіка застаецца заўсёды адной і той жа. Ненажэрная, незвычайных памераў птушка, якой не бачылі людзі на белым свеце, не што іншае, як увасабленне Смерці, або існавання ў той сістэме каардынат, у якой гадзіннік павінен будзе спыніцца на акрэслены час (на адзін год).
Птушка, якая раптам залятала ў хату або моцна стукалася ў акно, вельмі палохала людзей. Па меркаванні нашых продкаў, яна прылятае ў тую хату, з якой хутка адляціць душа ў вырай, а значыцца, нехта хутка памрэ.
Аксана КАТОВІЧ, Янка КРУК.
Найбольш поўна вераванні аб перасяленні душаў памерлых у П. адлюстраваліся ў пахавальных галашэннях: “Усе птушачкі із вырая ляцяць, а ты, мой татачка, у вырай ляціш”; “З якімі птушачкамі прыляціш, чы з салаўямі, чы з зязюляю?” У каляндарных памінках захавалася тая ж сімволіка душаў, як П. – “Светлыя дзяды. Вы сюды прыляцелі, пілі і елі… А лепей ляціце да неба. Акыш, акыш”.
У беларусаў, як і ў іншых народаў свету, “птушкі выступаюць як міфапаэтычныя класіфікатары і сімвалы божай існасці, верху, неба, Сонца, грому, ветру, воблака, свабоды, росту, жыцця, урадлівасці, багацця, узыходжання, прадказання, сувязі паміж касмічнымі зонамі, душы, духа жыцця” (Вяч. Ус. Іванаў, У. М. Тапароў).
Мае месца і пазначэнне праз сімволіку П. сацыяльных, узроставых і полавых катэгорый жыцця. Найбольш папулярнае і вядомае ў мностве варыянтаў замяшчэнне вобразамі П. дзяўчыны/нявесты, хлопца/жаніха.
Вядомае беларусам і разуменне П. як сродкаў магічнага ўздзеяння прадукавальнага ці абарончага характару. Даўней шырока практыкаваліся прадказанні па палёце П. лёсу, долі, здароўя, дабрабыту, надвор’я.
П. у народным мастцтве беларусаў сустракаюцца ўжо з часоў неаліту. Пададзеныя схематычнымі адлюстраваннямі на побытавых вырабах ці ў выглядзе дробнай пластыкі сілуэты і фігуркі дзікіх і свойскіх П. выконвалі магічныя і абрадавыя функцыі, закліканыя дапамагаць у паляванні, ахоўваць жыллё ад ліхіх духаў ды інш. (напрыклад, схематычны малюнак качкі на аскепку чарапка з паселішча Крывін Сенненскага р-на, чалавека і качкі на сценцы пасудзіны з паселішча блізу в. Юравічы Калінкавіцкага р-на). Дакладна з перадачай драбнейшых дэталяў зроблена галоўка вадаплаўнай П. са стаянкі Асавец Бешанковіцкага р-на.
У народным мастацтве выявы П. да нашага часу з’яўляюцца папулярнымі матывамі ў аздабленні вырабаў побытавага і ўтылітарна – мастацкага прызначэння або асноваю іх формаўтварэння. Найбольш старажытныя і пашыраныя вобразы – качка (сімвал дабрабыту), певень (сімвал пачатку новага дня, усходу Сонца, знікнення нячыстай сілы) ды інш. Іх сілуэты можна бачыць у афармленні вільчакоў, ліштваў і іншых элементаў народнага жытла, яны з’яўляюцца даўнімі і папулярнымі вобразамі гліняных цацак – свістулек. У вобразе качкі зробленыя формы драўляных сальнічак, чарапкоў ды інш., вобраз пеўня можна бачыць на драўляных дошках для выпечкі фігурнага абрадавага печыва, у вырашэнні ручак чарапкоў – карцоў. Асабліва папулярны гэтыя вобразы ў дэкоры тканых і вышываных вырабаў. Сілуэт качкі часта ўводзіцца ў арнаментыку ручнікоў, певень звычайна паказваецца папарна абапал “дрэва жыцця”, букета, вазона. Ручнікі з матывамі качак і пеўняў былі звязаны з многімі народнымі абрадамі, асабліва вясельнымі.
Пэўна, больш позняе паходжанне маюць вобразы голуба, зязюлі, паўліна, хоць галубы вельмі частыя ў дэкоры посцілак і вясельных ручнікоў, на якіх сімвалізавалі сямейнае шчасце і згоду. У сучасным гародным мастацтве вобразы П. страцілі сваю ахоўную ролю, сталі чыста дэкаратыўнымі элементамі (у ткацтве, вышыўцы, карункапляценні) або асноваю формаўтварэння вырабаў (саламяная пластыка, гляняная цацка, драўляныя вырабы ўтылітарна – мастацкага прызначэння).
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
Абрады, звязаныя з Ж., скіраваныя на тое, каб надаць сілу і здольнасці Ж. людзям (абрад Камаедзіцы, ваджэнне мядзведзя, “пячы ката”, калядныя абрады з казою і да т. п.). Мядзведзя, сабаку, бусла, жаўну і некаторых іншых Ж. беларускі фальклор лічыць ператворанымі людзьмі.
Ж. выступалі ў ролі будаўнічай ахвяры (асабліва конь, певень, курыца). Перад засяленнем гаспадара ў новы дом у ім начуюць Ж.: у першую ноч певень і курыца, у другую – гусь або кот і котка, у трэццю – парася, у чацвертую – авечка, у пятую – карова, у шостую – конь. І толькі на сёмую ноч, калі ўдала прайшлі папярэднія, засяляўся гаспадар. Ідэя такой герархіі мае агульнаіндаеўрапейскія вытокі.
Пэўную ролю адыгрывалі Ж. у пахавальным абрадзе, пра што сведчаць фаўністычныя знаходкі ў старажытных пахаваннях: напрыклад, косці каня знойдзены ў курганах X – XII ст.ст. блізу в. Дарахі Гарадоцкага, в. Патока Клічаўскага, у грунтовым могільніку блізу в. Велямічы Столінскага, касцяк свінні ў кургане каля в. Нісімкавічы Чачэрскага р-наў, косткі каровы, якія былі перавязаныя скураным раменьчыкам, у кургане блізу в. Батвінаўка Чачэрскага р-на ды інш.). На Палессі напярэдадні Купалля адбывалася спальванне костак каня, каровы, авечкі.
Каб унікнуць эпідэміі, у ахвяру прыносілі Ж. (на Барысаўшчыне на перакрыжаванні дарог закопвалі жывым чорнага пеўня, яго ж на Смаленшчыне спальвалі перад абворваннем вёскі і г. д.). Шмат магічных дзеянняў рабілася ў народнай ветырэнарыі (на Навагрудчыне карову, якая ацялілася, пакрывалі якой-небудзь вопраткай і паілі спецыяльнымі напарамі). Магічныя дзеянні здзяйснялі пры продажы-куплі жывёлы. Так, на Піншчыне крыжападобна выстрыгалі шэрсць з крыжа цяляці, якога збіраліся прадаваць, і затыкалі ў сцяну хлява (каб карова пасля продажу не перастала даіцца), купленую карову ці каня пры ўводзе ў двор аблівалі вадой, каб ведала дарогу дамоў, скармлівалі новаўведзенай жывёліне хлеб з соллю з пячной засланкі і г. д.)
У Беларусі шырокавядомыя валуны, якія, паводле народных уяўленняў, лічацца ператворанымі Ж. (камяні-валы блізу вв. Быкавічы Бярэзінскага, Бібікі Мазырскага, Лазовічы Нясвіжскага, Крынкі Асіповіцкага, Сцеберакі Вілейскага, Іканы Барысаўскага, Брынёў Петрыкаўскага р-наў; камяні-мядзведзі блізу в. Знаменка Крупскага, Юхнаўка Докшыцкага р-наў ды інш.). Кажуць, што некаторыя камяні лячылі Ж. Каля в. Краснагорка Браслаўскага р-на ёсць камень са следам каня. Дажджавая вада са слядка на камені блізу в. Навіцкавічы Камянецкага р-на лечаць бародаўкі ў кароў. Вядомы камяні-следавікі са слядамі мядзведзя (в. Наўгароды Мёрскага, Пушкары Сенненскага р-наў), ката (Кеўлы Смаргонскага р-на). На камені блізу в. Журавец Асіповіцкага р-на ў народзе паглыбленні называлі слядамі мядзведзя, ваўка, зайца і лісіцы. Паводле падання, камень ляжыць з таго часу, калі яшчэ быў мяккі, і кожны звер, які прабягаў міма, пакідаў на ім свой след. Ёсць таксама камяні, звязаныя са змеямі (змееў камень блізу в. Гогалеўка Чашніцкага, Валэйкішкі Астравецкага р-наў ды інш.). Малюнкі Ж. (сабакі, пеўня, ката і бусла на шырокавядомай у наваколлі Шчыткавіцкай прошчы на Бабруйшчыне (цяпер тэрыторыя Старадарожскага р-на).
Ж. у народным мастацтве беларусаў пашыраны з першабытных часоў, калі з імі звязвалася складаная сістэма павер’яў, ім прыпісвалася ахоўная функцыя. На думку першабытных людзей, сілуэты Ж. у дэкоры вырабаў ці вырашэнне формы вырабу ў выглядзе свяшчэннай Ж. павінна было забяспечыць здароўе, дабрабыт, засцерагчы ад нячыстай сілы.
Схематычныя гравіраваныя малюнкі ці дробная пластыка зааморфнага характару на тэрыторыі Беларусі вядомыя з часоў неаліту. На Паазер’і на сценках керамічных вырабаў трапляюцца выявы, што нагадваюць змеяў. Вельмі дакладна зроблена падвеска – амулет у выглядзе змяі са стаянкі Асавец Бешанковіцкага р-на. Багатыя знаходкі трапляюцца пры раскопках гарадзішчаў жалезнага веку, асабліва ў Падняпроўі. Досыць рэалістычна з гліны вылеплены коні, сабакі ды іншыя свойскія Ж. Матывы Ж. (коней, сабак, ільвоў), т. зв. “тэраталагічны (звярыны) стыль”, вельмі папулярны ў аздабленні рэчаў дружынна-баярскага побыту XI – XIII ст.ст.: накладак калчаноў, рукаятак нажоў, зброі ды інш.
У народным мастацтве беларусаў найбольшай папулярнасць карысталіся вобразы каня, казы, барана. Іх сілуэты можна бачыць у дэкоры народнага жытла (вільчакі, ліштвы, каваныя клямкі), на драўляных каўшах-карцах, дошках-штампах для фігурнага пячэння, у вырашэнні гліняных цацак-свістулек. У наш час сімвалічная роля вобразаў Ж. страчаная, але яны з’яўляюцца асноваю для формаўтварэння вырабаў утылітарна – мастацкага характару ў саломапляценні, глінянай і драўлянай пластыцы ды інш. Традыцыйныя вобразы дапоўнілі новыя:Зубра, ільва, аленя, ката.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6
А.С.
А.С.
ФЕТЫШЫЗМ - рэлігійная глыбокая пашана матэрыяльным прадметам - фетышам, якім прыпісваюцца звышнатуральныя ўласцівасці.[1] Фетышам мог стаць любы прадмет, чым-ліба ўразіўшы ўяўленне чалавека: камень незвычайнай формы, кавалак дрэва, часці целы (зубы, іклы, кавалачкі шкуры, высушаныя лапкі, косці і г. д.). Пазней з'явіліся вырабленыя з каменя, косці, дрэва, металу фігуркі. Нярэдка фетышам апыняўся выпадкова абраны прадмет. І калі яго ўладальніку спадарожнічаў поспех, значыць, фетыш валодае магічнай сілай. У адваротным выпадку яго замянялі іншым. У некаторых народаў існаваў звычай дзякаваць, а часам і караць фетышы.
Да нашых дзён дайшло мноства фетышаў у форме кудменяў-засцярогаў і абразоў. Кудменем служыць прадмет, якому прыпісваюцца магічныя ўласцівасці адхіляць ад чалавека няшчасці і прыносіць поспех. Кудмень-засцярог павінен быў засцерагаць свайго ўладальніка.
Фетышам часам станавілася частка чагосьці вялікага: напрыклад, камень з ушанаванай гары, кавалачак святога дрэва ці малюнак ушанаванай жывёлы . Фетыш мог быць проста малюнкам і нават татуяваннем на целе.
Адмысловая група фетышаў злучана з распаўсюджаным у шматлікіх народаў свету культаў продкаў. Іх малюнкі становяцца фетышамі, якім ушаноўваюць. Часам гэта ідалы - чалавекападобныя фігуркі з дрэва, каменя, гліны, а часам продка малюе адмысловы знак, як гэта было прынята, напрыклад, у Кітаі[2].
Гл. таксама
" Сэксуальны фетышызм
" Таварны фетышызм
" Фут-фетыш
Нататкі
1. Словарь по общественным наукам Глоссарий.ру
2. А. Н. Седловская «Верования древних» / Религии древнего мира / Энциклопедия для детей. Т. 6, ч. 1. Религии мира. — 2-е из., испр. и доп. — М.: Аванта+, 1996. — 720 с.: ил. С. 22.
Літаратура
• Бине А. О фетишизме в любви (1887)
• Фрейд З. Три очерка по теории сексуальности (1905)
• Фрейд З. Фетишизм (1927)
Спасылкі
• Фетишизм — статья из Большой советской энциклопедии
Крыніца: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B
ФЕТЫШЫЗМ
Фетышызм, 1) рэлігійная глыбокая пашана матэрыяльным прадметам - фетышам, якім прыпісваюцца звышнатуральныя ўласцівасці. З шанаваннем фетышаў (слупоў, камянёў і інш.) у народаў Заходняй Афрыкі ўпершыню пазнаёміліся партугальскія маракі ў 15 ст.; тэрмін "фетыш" уведзены галандскім вандроўцам В. Босманам напачатку 18 ст. Франц. навуковец Ш. дэ Брос у складанні "Пра культ багоў фетышаў" (1760, рус. пер. "Пра фетышызм", 1973) даследаваў Фетышызм у рэлігіях інш.: егіпцян, грэкаў, рымлян. Французскія асветнікі разглядалі Фетышызм як архаічную форму рэлігіі, непасрэдна злучаную з невуцтвам (гл. П. Гольбах, Сістэма прыроды, М., 1940, с. 220-21). Для Г. Гегеля Фетышызм - форма першапачатковай, непасрэднай рэлігіі - вядзьмарства, калі чалавек ажыццяўляе ўскосную ўладу над прыродай з дапамогай чароўнага сродку - фетыша, дасягаючы таго, што яму трэба (гл. "Філасофія рэлігіі", т. 1, М., 1975, с. 448). Фетышызм сведчыць, па Гегелю, пра пераход ад непасрэдна- юраванага да апасродкавана-працоўнага стаўлення да свету, ад шанавання непасрэдных прадметаў прыроды да надавання іх духоўным сэнсам.
Характарыстыка Фетышызм у этнаграфіі шматзначная: Дж. Леббок засноўваў Фетышызм на першабытным вераванні ў магчымасць прымусіць бажаство выканаць жаданне чалавека; Э. Б. Тайлор, Г. Спенсар і інш. лічылі Фетышызм формай анімізму (фетышы - ёмішчы духу). Месца Фетышызму у вераваннях розных народаў рознае: у аўстралійцаў фетышы - чурынгі - знакі і заменнікі татэмаў; у пан.-амер. індзейцаў - увасабленне радавых заступнікаў; у народаў Заходняй Афрыкі - асабістыя заступнікі. Формы фетышаў разнастайныя: камяні, кавалкі дрэва, часці целы жывёлы, малюнкі (ідалы). Выбар фетыша мог быць выпадковым ці вызначаўся жрацом, ведзьмаком. Вядомы выпадкі фамільярнага стаўлення да фетыша: яго кармілі, лашчылі за аказаную паслугу, за нядбанне білі, нават выкідвалі і замянялі. У "сусветных" рэлігіях Фетышызм захоўваецца ў шанаванні мошчаў і абразоў (хрысціянства), святых "ступ" (будызм), святых месцаў і "чорнага каменя" ў мусульман.
С. А. Токараў.
http://bse.sci-lib.com/article115956.htm
Татэмізм - некалі вельмі распаўсюджаная і цяпер яшчэ існая рэлігійна-сацыяльная сістэма, у падставе якой ляжыць своеасаблівы культ так званага татэма. Тэрмін гэты, упершыню ўжыты Лонгам у 1791 годзе[1]. , запазычаны ў паўночнаамерыканскага племя аджыбва, на мове якіх totem азначае назву і знак, герб клана, а таксама назву жывёлы, якому клан аказвае адмысловы культ. У навуковым сэнсе пад татэмам маецца на ўвазе клас (абавязкова клас, а не індывід) аб'ектаў ці з'яў прыроды, якому тая ці іншая сацыяльная група, род, фратрыя, племя, часам нават кожная асобная палова ўсярэдзіне групы (Аўстралія), а часам і індывід (Паўн. Амерыка) - аказваюць адмысловую глыбокую пашану, з якім лічаць сябе роднасна злучаным і па імі якога сябе завуць. Няма такога аб'екта, які не мог бы быць татэмам, аднак найболей распаўсюджанымі (і, відаць, старажытнымі) татэмамі былі жывёлы.
Тыпы татэмаў
У якасці татэма могуць выступаць вецер, сонца, дождж, гром, вада, жалеза (Афрыка), нават часці асобных жывёл ці раслін, напрыклад, галава чарапахі, страўнік парася, канцы лісцяў і г. д., але часцей за ўсё - класы жывёл і раслін. Так, напрыклад, паўночнаамерыканскае племя аджыбва складаецца з 23-х родаў, кожны з якіх лічыць сваім татэмам адмысловую жывёлу (воўк, мядзведзь, бабёр, карп, асетр, качка, змяя і г. д.); у Гане ў Афрыцы татэмамі служаць смакоўніца і сцябло маісу. У Аўстраліі, дзе татэмізм асабліва квітнее, нават уся вонкавая прырода размеркавана паміж тымі ж татэмамі, што і мясцовае насельніцтва. Так, у аўстралійцаў з Маунт-Гамбір да татэма вароны прыналежаць дождж, гром, маланка, хмары, град, да татэма змяі - рыбы, цюлені, некаторыя пароды дрэў і г. д.; у плямёнаў у Порт Маккай сонца ставіцца да татэма кенгуру, месяц - да татэма алігатара.
Вобласць выкарыстання татэмаў
Татэмны малюнак у Вікторыі
Татэмістычныя ўяўленні адлюстроўваюцца на ўсім светапоглядзе першабытнага аніміста. Асноўная прыкмета татэмізму складаецца ў тым, што татэм лічыцца родапачынальнікам дадзенай сацыяльнай групы і кожны індывід татэмнага класа - крэўным сваяком, суродзічам кожнага чальца групы яго прыхільнікаў. Калі татэмам, напрыклад, служыць варона, то яна лічыцца сапраўдным прабацькам дадзенага роду і кожная варона - суродзічам. У стадыі тэратэістычнага культу, які папярэднічаў татэмізму, усе аб'екты і з'явы прыроды чалавеку ўяўляліся антрапаморфнымі істотамі ў выяве жывёл, і таму вось часцей за ўсё татэмамі з'яўляюцца жывёлы. Гэта вера ў сваяцтва з татэмам у вышэйшай ступені ілюзорная.
Афрыка
Ў Афрыцы ў родаў татэма змея нованароджаных падвяргаюць адмысловаму выпрабаванню змяёй: калі змяя не кране дзіця, ён лічыцца законным, у адваротным выпадку яго забіваюць як чужароднага. Аўстралійскія муры завуць татэмную жывёлу "сваім целам". Плямёны заліва Карпентарыя, пры выглядзе забойства свайго татэма, кажуць: "Чаму забілі гэтага чалавека: гэта мой бацька, мой брат і г. д.?" У Аўстраліі, дзе існуюць палавыя татэмы, жанчыны лічаць прадстаўнікоў свайго татэма сваімі сёстрамі, мужчын - братамі, а тых і іншых - сваімі агульнымі родапачынальнікамі. Шматлікія татэмныя плямёны вераць, што пасля смерці кожны чалавек звяртаецца ў жывёлу свайго татэма і, такім чынам, кожная жывёла - памерлы сваяк.
Паводле традыцыйных уяўленняў, татэмная жывёла захоўвае адмысловыя адносіны з этнічнай групай. Так, калі татэм з'яўляецца небяспечным драпежнікам, ён абавязкова павінен літаваць адзінакроўны род. У Сенегамбіі тубыльцы перакананы, што скарпіёны не чапаюць сваіх прыхільнікаў. У бечуанаў, татэмам якіх служыць кракадзіл, так вяліка перакананне ў яго добразычлівасці, што калі чалавека укусіў кракадзіл, калі нават на яго пырснула вада ад удару хвастом кракадзіла па вадзе, ён выганяецца з роду, як відавочна незаконны чалец яго.
У Афрыцы часам замест пытання, да якога роду ці татэму прыналежыць чалавек, пытаюць яго, які танец ён танчыць. Часта з той жа мэтай прыпадабнення падчас рэлігійных цырымоній апранаюць на твар маскі з малюнкамі татэма, апранаюцца ў шкуры татэмных жывёл, упрыгожваюць сябе іх пёрамі і г. д. Перажыткі гэтага роду сустракаем нават у сучаснай Еўропе. У паўднёвых славян пры нараджэнні дзіцяці старая выбягае з крыкам: "Ваўчыца нарадзіла ваўчанё!", пасля чаго дзіця прасоўваюць праз ваўчыную шкуру, а кавалак ваўчынага вока і сэрца зашываецца ў кашулю ці вешаецца на шыі. Для поўнага замацавання радавога звяза з татэмам, першабытны чалавек звяртаецца да таго ж сродку, як і пры прыняцці старонняга ў чальцы роду і пры заключэнні міжродавых звязаў і мірных дамоў, гэта значыць да дамовы крыві (гл. Татуіраванне, Тэорыя радавога побыту).
Паўночная Амерыка
У роду бізонаў племя амаха (Паўночная Амерыка) паміраючага загортвалі ў шкуру бізона, твар афарбоўвалі ў колер татэма і звярталіся да яго так: "Ты ідзеш да бізонаў! Ты ідзеш да сваіх продкаў! Будзь дужы!" У індзейскага племя зуньі, калі прыносяць у хату татэмную жывёлу - чарапаху, яе вітаюць са слёзамі на вачах: "Ах, бедны загінулы сын, бацька, сястра, брат, дзед! Хто ведае, хто ты?" - Глыбокая пашана татэму першым чынам выяўляецца ў тым, што ён з'яўляецца найстрогім табу; часам пазбягаюць нават датыкацца да яго, глядзець на яго (бечуаны ў Афрыцы). Калі гэта жывёла, то звычайна пазбягаюць забіваць яе, ужываць у ежу, апранацца ў яе шкуру; калі гэта дрэва ці іншая расліна - пазбягаюць секчы яе, ужываць на паліва, есць плады яе і нават часам садзіцца ў цені яе.
У шматлікіх плямёнаў забойства татэма чужародцам патрабуе такой жа месці, ці віру, як забойства суродзіча. У Брытанскай Калумбіі відавочнікі такога забойства хаваюць твар ад сораму і потым патрабуюць віру. Аналагічна, у старажытным Егіпце бесперастанныя крывавыя звады паміж номамі ўзнікалі з нагоды забойствы татэмаў. Пры сустрэчы з татэмам, а ў некаторых месцах - нават пры выстаўленні напаказ знака татэма, яго вітаюць, адважваюць яму паклоны, кідаюць перад ім каштоўныя рэчы.
Для набыцця поўнай добразычлівасці свайго татэма, татэмісты ўжываюць самыя разнастайныя сродкі. Першым чынам ён імкнецца наблізіцца да яго вонкавага прыпадабнення. Так, у племя амаха хлопчыкі роду бізона завіваюць на галаве дзве пасмы валасоў, накшталт рагоў татэма, а род чарапахі пакідае 6 валасоў, у прыпадабненне нагам, галаве і хвасту гэтай жывёлы. Botoka (Афрыка) выбіваюць верхнія пярэднія зубы, каб прыпадабніцца быку, свайму татэму і г. д. Урачыстыя скокі часта маюць мэтай перайманне рухаў і гукаў татэмнай жывёлы.
Аўстралія
Пры знаходжанні трупа татэмнай жывёлы выяўляюць спачуванне і ўладкоўваюць яму ўрачыстыя пахаванні. Нават плямёны, якія дапускаюць ужыванне ў ежу татэма, імкнуцца ўжываць яго ва ўмеранай колькасці (цэнтр. Аўстралія), пазбягаюць забіваць яго ў сне і абавязкова даюць жывёле магчымасць выратавацца. Аўстралійцы з Маунт-Гамбір забіваюць татэмную жывёлу толькі ў выпадку голаду і пры гэтым выяўляюць шкадаванне, што забілі "свайго сябра, сваё цела".
Татэмы, у сваю чаргу, як дакладныя суродзічы, да таго ж якія валодаюць звышнатуральнымі сіламі, аказваюць роднасным па крыві прыхільнікам заступніцтва, садзейнічаючы матэрыяльнаму іх дабрабыту, абараняючы ад падкопаў зямных і звышнатуральных ворагаў, папярэджваючы пра небяспеку (сава на Самоа), падаючы сігналы да паходу (кенгуру ў Аўстраліі), правадырнічаючы на вайне і г. д.
Традыцыя паглынання татэма.
Шмараванне цела крывёй татэма звярнулася з часам у размалёўванне і аналагічныя сімулюючыя звычаі. Важным сродкам для выкарыстання звышнатуральнага заступніцтва татэма лічыцца сталая блізкая прысутнасць яго. Таму часта татэмныя жывёлы адкормліваюцца ў паланенні, напрыклад, у горцаў Фармозы, ўтрымоўваючых у клетках змяю і леапарда, ці на выспе Самоа, дзе трымаюць пры хатах вугроў. Адгэтуль выпрацаваўся пасля звычай утрымоўваць жывёл у храмах і аддаваць ім божыя ўшанаванні, як напрыклад у Егіпце.
Самым галоўным сродкам для зносін з татэмам лічыцца смакаванне цела яго (тэафагія). Перыядычна чальцы роду забіваюць татэмную жывёлу і ўрачыста, пры выкананні цэлага шэрагу абрадаў і цырымоній, з'ядаюць яго, часцей за ўсё без рэшткі, з косткамі і вантробамі. Падобны ж абрад мае месца і ў тым выпадку, калі татэмам з'яўляецца расліна.
Перажыткі гэтага радавога смакавання страў знаходзім у літоўскай Samboros. Звычай гэты, па гледжаннях татэміста, ніколькі не з'яўляецца крыўдным для татэма, а, наадварот, вельмі заўгодным яму. Часам працэдура носіць такі характар, як быццам забіваемая жывёла здзяйсняе акт самаахвяравання і прагне быць з'едзенай сваімі прыхільнікамі. Гілякі, хоць і якія выйшлі з татэмнага побыту, але штогод урачыста што забіваюць мядзведзя падчас так званага мядзведжага свята, пераканана кажуць, што мядзведзь сам дае добрае месца для смяротнага ўдару (Штэрнберг). Робертсон Сміт і Джэвонс лічаць звычай перыядычнага смакавання татэма прататыпам найпозніх ахвярапрынашэнняў антрапаморфным багам, якія суправаджаліся з'ядзеннем ахвяр самімі прыносіўшымі іх. Часам абрад рэлігійнага забіцця мае мэтай ці тэрарызаванне татэма прыкладам забіцця некаторых прадстаўнікоў яго класа, ці ж вызваленне душы татэма для прытрымлівання ў лепшы свет. Так, у роду чарвякоў племя амаха (Паўночная Амерыка), калі чарвякі запаўняюць ніву, іх ловяць некалькі штук, таўкуць разам са збожжам і затым ядуць, верачы, што гэта засцерагае ніву на адзін год. У племя зуньі раз у год адпраўляюць працэсію за татэмнымі чарапахамі, якіх, пасля самых гарачых прывітанняў, забіваюць і хаваюць мяса і косці, не смакуючы, у рацэ, каб яны маглі вярнуцца да вечнага жыцця. Нядаўна двума даследнікамі Аўстраліі, Б. Спенсарам і Гіленам, адкрыты новыя факты татэмізму - цырымоніі inticiuma. Усе гэтыя цырымоніі здзяйсняюцца напачатку вясновага сезону, перыяду красавання раслін і размнажэнні жывёл, і маюць мэтай выклікаць багацце татэмных відаў. Абрады выконваюцца заўсёды на адным і тым жа месцы, месцазнаходжанне духаў роду і татэма, адрасуюцца вызначанаму прадстаўніку татэма, якім служыць або камень, або штучны малюнак яго на зямлі (пераход да індывідуальных бажаствоў і малюнкаў), амаль заўсёды суправаджаюцца ахвярай крыві татэмістаў і сканчаюцца ўрачыстым смакаваннем забароненага татэма; пасля чаго звычайна дазваляецца і наогул умеранае ўжыванне яго ў ежу.
Уплыў на наступныя рэлігійныя вучэнні
Ў татэмізме, як у зародку, складаюцца ўжо ўсе найгалоўныя элементы далейшых стадый рэлігійнага развіцця: сваяцтва бажаства з чалавекам (бажаство - бацька сваіх прыхільнікаў), табу, забароненыя і не забароненыя жывёлы (найпознія чыстыя і нячыстыя), ахвярапрынашэнне жывёлы і абавязковае смакаванне цела яго, вылучэнне з татэмнага класа абранага індывіда для глыбокай пашаны і ўтрыманне яго пры жыллі (будучая жывёла - бажаство ў храме Егіпту), атаясамленне чалавека з бажаством-татэмам (зваротны антрапамарфізм), улада рэлігіі над сацыяльнымі адносінамі, санкцыя грамадскай і асабістай маралі (гл. ніжэй), нарэшце, раўнівае і мсцівае заступніцтва за абражанае татэмнае бажаство. У наш час татэмізм з'яўляецца адзінай формай рэлігіі ва ўсёй Аўстраліі. Ён пануе ў Паўн. Амерыцы і знойдзены ў шырокіх памерах у Паўднёвай Амерыцы, у Афрыцы, сярод неарыйскіх народнасцяў Індыі, а перажыткі яго існуюць у рэлігіях і павер'ях больш цывілізаваных народаў. У Егіпце татэмізм квітнеў яшчэ ў гістарычны час. У Грэцыі і Рыме, нягледзячы на антрапаморфны культ, сустракаюцца дастатковыя сляды татэмізму. Шматлікія роды мелі герояў-эпанімаў, якія насілі імёны жывёл, напрыклад, κριό (баран), κῠνός (сабака) і, г. д. Мірмідоны старажытныя фесалійцы, лічылі сябе нашчадкамі мурашак. У Афінах аддавалі культ герою ў форме ваўка, і ўсякі, забіўшый ваўка, абавязаны быў уладкаваць яму пахаванні. У Рыме ўшаноўвалі дзятлу, які быў прысвечаны Марсу, і не ўжывалі яго ў ежу. Рымскія патрыцыі выкарыстоўвалі ў сваіх радавых гербах сямейныя татэмы - малюнкі розных жывёл(быкоў, львоў, рыб і г. д.) Рысы татэмістычных цырымоній прыкметныя ў тэсмафорыях, якія мелі мэтай гарантаваць урадлівасць зямлі і людзей. У старажытнай Індыі рысы татэмізму досыць выразныя ў кульце жывёл і дрэў і забаронах на ўжыванне іх у ежу (гл. Тэратэізм). Татэмізм - не толькі рэлігійны, але і сацыяльна-культурны інстытут. Ён даваў вышэйшую рэлігійную санкцыю радавым установам. Найгалоўныя асновы роду - недатыкальнасць жыцця суродзіча і вынікаючы з яе абавязак месці, недаступнасць татэмнага культу для твараў чужой крыві, абавязковая спадчыннасць татэма ў мужчынскай ці жаночай лініі, якая ўсталёўвала раз і назаўжды кантынгент асобаў, што належаць да роду, нарэшце, нават кіравала палавой рэгламентацыяй - усё гэта самай цеснай выявай злучана з культам радавога татэма. Толькі гэтым можна растлумачыць крэпасць татэмнай сувязі, дзеля якой людзі часта ахвяравалі самай інтымнай крэўнай сувяззю: падчас войн сыны ішлі супраць бацькоў, жонкі супраць мужоў і г. д. Фрэйзер і Джэвонс лічаць татэмізм галоўным, калі не адзіным віноўнікам прыручэння жывёл і культывавання раслін. Забарона на ўжыванне ў ежу татэмнай жывёлы вельмі спрыяла гэтаму, таму што утрымлівала прагу да ежы дзікуна ад легкадумнага знішчэння каштоўных жывёл у перыяд прыручэння. Яшчэ да цяперашняга часу пастухоўскія народы пазбягаюць забіваць сваіх хатніх жывёл не па гаспадарчых меркаваннях, а ў сілу рэлігійнага перажытку. У Індыі забіццё каровы лічылася найвялікім рэлігійным злачынствам. Сапраўды гэтак жа звычай захоўваць з года ў год каласы, збожжа і плады татэмных дрэў і раслін і перыядычнае смакаванне іх для рэлігійных мэт павінны былі прывесці да спроб насаджэння і культывавання. Часта гэта з'яўлялася нават рэлігійнай неабходнасцю, напрыклад, пры перасяленнях на новыя месцы, дзе не было татэмных раслін і даводзілася іх штучна разводзіць.
Вывучэнне татэмізму
Хоць татэмізм, як факт, вядомы яшчэ з канца XVIII ст., але вучэнне пра яго, як пра стадыю прымітыўнай рэлігіі, яшчэ вельмі маладое. Упершыню яго высунуў у 1869 г. Мак-Леннан, які прасачыў яго ад дзікуноў да народаў класічнай старажытнасці. Далейшым сваім развіццём яно абавязана ангельскім навукоўцам Робертсону Сміту, Фрэйзеру, Джэвансу і цэламу шэрагу мясцовых даследнікаў, асабліва аўстралійскіх, з якіх найвялікія паслугі аказалі Говіт і Файзон і ў самы апошні час Б. Спенсар і Гілен.
Генэзіс татэмізму
Асноўнае пытанне пра генэзіс татэмізму яшчэ не выйшаў з вобласці спрэчак. Спенсар і Леббок схільныя лічыць паходжанне Т. вынікам нейкага непаразумення (ангел. misinterpretation of nicknames), выкліканага звычаем даваць людзям, з прычыны беднаты мовы, імёны па аб'ектах прыроды, часцей за ўсё імёны жывёл. З цягам часу дзікун, які змешвае назву аб'екта з самім аб'ектам, стаў верыць, што аддалены яго продак, празваны па імі жывёлы, у рэчаіснасці быў такім. Але гэта тлумачэнне валіцца ўжо таму, што кожны дзікун мае поўную магчымасць праверыць значэнне мянушкі на самім сабе ці яго атачальных, якія часта таксама завуцца па імёнах жывёл і тым не менш нічога агульнага не маюць з эпанімнай жывёлай. Вельмі стройную і дасціпную тэорыю Т. высунула у 1896 г. Ф. Джэванс, якая бачыць генэзіс татэмізму ў псіхалогіі радавога побыту. Дзікун-аніміст, які нівеліруе ўсю прыроду па чалавечым шаблоне, натуральна ўяўляе сабе, што і ўся вонкавая прырода жыве такім жа радавым жыццём, як і ён сам. Кожны асобны від раслін ці жывёл, кожны клас аднастайных з'яў уяўляе сабою ў яго вачах свядомы радавы звяз, які прызнае інстытуты месці, крэўных дамоў, кіроўны крывавымі звадамі з чужымі радамі і г. д. Жывёла, такім чынам, для чалавека - чужародзец, якому можна помсціць і з якім можна уступаць у дамовы. Слабы і бездапаможны ў барацьбе з прыродай, першабытны чалавек, які бачыць у жывёлаў і ў астатняй прыродзе таямнічыя істоты, мацнейшыя, чым ён сам, натуральна шукае звяза з імі, - а адзіны трывалы звяз, вядомы яму, ёсць звяз крыві, адзінароднасці, замацоўваемы дамовай крыві, прытым звяз не з індывідам, а з класам, цэлым родам. Такі крэўны звяз, заключаны паміж родам і татэмным класам, ператвараў і той, і другі ў адзіны клас суродзічаў. Звычка лічыць татэм суродзічам стварыла ўяўленне пра сапраўднае паходжанне ад татэма, а гэта ў сваю чаргу ўмацоўвала культ і звяз з татэмам. Паступова з культу татэмнага класа выпрацоўваецца культ індывіда, які ператвараецца ў антрапаморфную істоту; ранейшае смакаванне татэма ператвараецца ў ахвярапрынашэнне індывідуальнаму бажаству; разрастанне родаў у фратрыі і плямёны, з агульнымі татэмамі для ўваходных у іх склад субтатэмаў, пашырае татэмны культ у політатэмны, і такім чынам з элементаў татэмізму паступова выпрацоўваюцца асновы далейшых стадый рэлігіі. Гэта тэорыя, задавальняюча тлумачуючая асобныя бакі Т., не вырашае карэннага пытання пра генэзіс яго: застаецца незразумелым, чаму, пры аднастайнасці псіхалогіі першабытнага чалавека і аднастайных умовах атачальнай прыроды, суседнія роды выбіраюць кожны не адзін татэм, самы магутны з атачальных аб'ектаў прыроды, а кожны свой адмысловы, часта аб'ект зусім нічым не выбітны, напрыклад, чарвяка, мурашкі, мыш?
Тэорыя Фрэйзера
Ў 1899 г. праф. Фрэйзер, на падставе новаадкрытых Спенсарам і Гіленам цырымоній inticium'a, пабудаваў новую тэорыю татэмізму. Па Фрэйзеру, татэмізм - не рэлігія, гэта значыць не вера ў свядомае ўздзеянне звышнатуральных істот, а від магіі, гэта значыць вера ў магчымасць рознымі чароўнымі сродкамі ўздзейнічаць на вонкавую прыроду, незалежна ад яе свядомасці ці бессвядомасці. Татэмізм - сацыяльная магія, якая мае мэтай выклікаць багацце тых ці іншых відаў раслін і жывёл, службоўцаў натуральнымі прадуктамі спажывання. Каб дасягнуць гэтага, групы якія жывуць на адной тэрыторыі родаў у свой час склалі кааператыўную дамову, па якой кожны асобны род устрымліваецца ад ужывання ў ежу таго ці іншага віду раслін і жывёл і здзяйсняе штогод вядомую магічную цырымонію, у выніку якой атрымліваецца багацце ўсіх прадуктаў спажывання. Апроч цяжкасці дапусціць утварэнне такой містычнай кааперацыі ў першабытных людзей, даводзіцца сказаць, што цырымоніі inticiuma могуць быць вытлумачаны, як выбачальныя працэдуры за ўжыванне ў ежу забароненага татэма. Ва ўсякім разе, гэта тэорыя не вырашае карэннага пытання пра веру ў паходжанне ад татэмнага аб'екта.
Тэорыя Піклера і Самло
Нарэшце, у 1900 г. двое навукоўцаў юрыстаў, праф. Піклер і Самло, выступілі з новай тэорыяй, знаходзячы што генэзіс татэмізму крыецца ў піктаграфіі, зародкі якой сапраўды сустракаюцца ў шматлікіх першабытных плямёнаў. Бо самымі зручнамалюемымі аб'ектамі навакольнага свету з'яўляліся жывёлы ці расліны, то для пазначэння вядомай сацыяльнай групы, у адрозненне ад усякіх іншых, абіраўся малюнак той ці іншай расліны ці жывёлы. Адгэтуль па імі гэтага апошняга атрымлівалі свае назвы і роды, а пасля, у сілу своеасаблівай першабытнай псіхалогіі, выпрацавалася ўяўленне, што аб'ект, які паслужыў мадэллю татэмнага знака, быў праўдзівым родапачынальнікам роду. У пацверджанне гэтага погляду, аўтары высылаюцца на той факт, што плямёны, незнаёмыя з піктаграфіяй, не ведаюць і татэмізму. Больш праўдападобна, аднак, іншае тлумачэнне гэтага факту: піктаграфія магла атрымаць развіццё хутчэй у татэмных плямёнаў, якія звыкліся маляваць свой татэм, чым у нетатэмных, і, такім чынам, піктаграфія з'яўляецца хутчэй следствам татэмізму, чым яго чыннікам. У сутнасці, уся гэта тэорыя - паўтор старой думкі Плютарха, які выводзіў глыбокую пашану жывёлам у Егіпце са звычаю маляваць жывёл на сцягах.
Тэорыя Тайлора
Бліжэй іншых да высвятлення пытання падышоў Тайлор, які, услед за Вількенам, прымае адным з зыходных пунктаў татэмізму культ продкаў і веру ў перасяленне душ; але ён не даў свайму пункту гледжання яснага фактычнага абгрунтавання. Для правільнага разумення генэзісу татэмізму неабходна мець на ўвазе наступнае:
- Радавая арганізацыя, тэратэізм і культ прыроды, роўна як і адмысловы радавы культ, існавалі раней татэмізму.
- Вера ў паходжанне ад якога-небудзь аб'екта ці з'явы прыроды зусім не з'яўляецца найпознім абстрактным заключэннем ад іншых першасных фактаў, як дамова крыві (Джэвонс), піктаграфія і г. д., а наадварот, разумеецца першабытным чалавекам зусім рэальна, у фізіялагічным сэнсе гэтага слова, на што ў яго маецца досыць чыннікаў, лагічна вынікаючых з усёй яго анімістычнай псіхалогіі.
- Генэзіс татэмізму крыецца не ў адным якім-небудзь чынніку, а ў цэлым шэрагу чыннікаў, якія вынікаюць з адной агульнай крыніцы - своеасаблівага светапогляду першабытнага чалавека. Вось найгалоўныя з іх:
1) Радавы культ.
У шматлікіх першабытных плямёнаў з тэратэістычным культам існуе вера ў тое, што ўсе выпадкі ненатуральнай смерці, напрыклад, у барацьбе са звярамі, згуба на вадзе і г. д., а таксама шматлікія выпадкі натуральнай смерці з'яўляюцца вынікам адмысловых адносінаў бажаствоў-жывёлаў, якія прымаюць загінуўшых у свой род, звяртаючы іх у сабе падобных. Вось гэтыя суродзічы, пераўтвораныя ў бажаствы, становяцца заступнікамі свайго роду і, такім чынам, аб'ектам радавога культу. Тыповы культ гэтага роду канстатаваны Штэрнбергам у шматлікіх чужынцаў Прыамурскага краю - гілякоў, орачаў, ольчаў і г. д. Род жывёлаў, які ўсынавіў выбранніка, становіцца роднасным усяму роду апошняга; у кожным індывідзе дадзенага класа жывёл-суродзічаў выбранніка пахілены бачыць нашчадка яго і, такім чынам, свайго блізкага сваяка. Адгэтуль ужо недалёка да ідэі ўстрымання ад ужывання ў ежу таго ці іншага класа жывёл і да стварэння тыповага татэма. Ёсць і іншыя формы, калі асобныя асобы-выбраннікі з'яўляюцца віноўнікамі стварэння татэмаў. Рэлігійныя экстазы (у шаманаў, у юнакоў падчас абавязковых пастоў перад ініцыяцыямі) выклікаюць галюцынацыі і сны, падчас якіх выбранніку з'яўляецца тая ці іншая жывёла і прапануе яму сваё заступніцтва, звяртаючы яго самога ў сабе падобную. Пасля гэтага выбраннік пачынае ўсяляк прыпадабняць сябе заступаючайся жывёле і з поўнай верай пачуваецца такім. Шаманы звычайна лічаць сябе пад адмысловым заступніцтвам той ці іншай жывёлы, ператвараюць сябе ў такое падчас камлання і перадаюць свайго заступніка па спадчыне сваім пераемнікам. У Паўн. Амерыцы асабліва распаўсюджаны падобныя індывідуальныя татэмы.
2) Другі карэнны чыннік татэмізму - партэнагенэзіс. Вера ў магчымасць зачацця ад жывёлы, расліны, каменя, сонца і наогул усякага аб'екта ці з'явы прыроды - вельмі звычайная з'ява не ў адных толькі першабытных народаў. Тлумачыцца яно антрапамарфіраваннем прыроды, верай у рэальнасць сноў, у прыватнасці эратычных, з дзейснымі тварамі ў выглядзе раслін і жывёл, і, нарэшце, вельмі смутным уяўленнем пра працэс зараджэння (ва ўсёй цэнтральнай Аўстраліі, напрыклад, існуе перакананне, што зачацце адбываецца ад усялення ў цела жанчыны духу продка). Некаторыя рэальныя факты, як нараджэнне вырадкаў (суб'ектаў з казінай ножкай, скрыўленай унутр ступнёй, адмысловай валасатасцю і г. д.) у вачах першабытнага чалавека служаць дастатковым доказам зачацця ад нечалавечай істоты. Яшчэ ў XVII ст. падобныя выпадкі апісваліся некаторымі пісьменнікамі пад імем adulterium naturae. Аповяды ў родзе гісторыі пра жонку Хлодвіга, якая нарадзіла Меравея ад марскога дэмана, вельмі звычайныя нават у народаў гістарычных, а вера ў інкубусаў і эльфаў, што ўдзельнічаюць у нараджэнні, дагэтуль жыва ў Еўропе. Нядзіўна, што які-небудзь эратычны сон ці нараджэнне вырадка сярод першабытнага племя падавала нагоду да веравання ў зачацце ад таго ці іншага аб'екта прыроды і, такім чынам, да стварэння татэма. Гісторыя татэмізму поўная фактамі накшталт таго, што жанчына таго ці іншага татэма нарадзіла змяю, цяля, кракадзіла, малпу і г. д. Л. Штэрнберг назіраў сам генэзіс такога татэмнага роду ў племя орачаў, у якіх няма ні татэмнай арганізацыі, ні татэмнага культу, ні назваў родаў; адзін толькі род з усяго племя заве сябе тыграм, на той падставе, што да адной з жанчын гэтага роду ў сне з'явіўся тыгр і меў з ёй conjugio. Гэтым жа даследнікам адзначаны падобныя з'явы ў нетатэмных гілякоў. Пры спрыяльных умовах адгэтуль узнікае татэм і татэмны культ. У аснове татэмізму ляжыць, такім чынам, рэальная вера ў сапраўднае паходжанне ад татэмнага аб'екта, сапраўднага ці пераўтворанага ў такі з чалавечага стану - вера, цалкам якая тлумачыцца ўсім разумовым складам першабытнага чалавека.
Нататкі
1. Философский словарь. - СПб. 1911. - С. 253
Літаратура
• Семёнов Ю. И. Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия // Скепсис. № 3/4. Весна 2005. С. 74-78.
• J. F. M’Lennan, «The worship of Animals and Plants» («Fortnightly Review», окт. и нояб. 1869 г. и февр. 1870 г.), также в «Studies in Ancient history» (1896); W. Robertson Smith, «Religion of the Semites» (нов. изд. Лонд., 1894);
• J. G. Frazer, «Totemism» (1887); его же, «The golden hough»; его же, «The origin of Totemism» («Fortnightly Review», апрель и май, 1899); его же, «Observations on Central Australian Totemism» («Journal of the Anthropological Institute for (Great Britain etc.», февраль и май, 1899);
• В. Spencer, «Remarks on Totemism etc.»; E. Tylor, «Remarks on Totemism» (там же 1898 г., август и ноябрь);
• A. Lang, «Mythes, Ritual and Religion» (2 изд., 1899); его же, «М. Frazer’s theory of totemism» («Fort. Review» LXV);
• F. B. Jevons, «Introduction to the history of Religion»; его же, «The place of Totemism in the evolution of Religion» («Folk-Lore», 1900, X);
• В. Spencer и Gillen, «The native tribes of Central Australia» (1899);
• J. Pikler u. F. Somlo, «Der Ursprung des Totemismus» (Берл., 1900);
• Kohler, «Zur Urgeschichte der Ehe, Totemismus etc.»;
• Гёффлер-Гёльц, «Der medizinische Dämonismus» («Centralblatt für Anthropologie etc.», 1900, вып. I),
• G. Wilken, «Het Animisme bijde Volken wan den indischen Archipel» (1884);
• E. S. Hartland, «The legend of Perseus»;
• Staneley, «Totemism», «Science», 1900, IX);
• Л. Штернберг, сообщения в географ. обществе (краткие отчеты в «Живой Старине», 1901).
Спасылкі
• Токарев С.А. - «Тотемизм»
• Коробейников А. В., Чураков В. С. О «реликтах» тотемизма у удмуртов
• Юрий Семёнов «Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия»
• Юрий Семёнов «Основные этапы эволюции первобытной религии»
Пры напісанні гэтага артыкула выкарыстоўваўся матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Ефрона (1890-1907).
Крыніца: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B
Аб тым што на тэрыторыі Беларусі існавалі татэмізм, анімізм, фетышызм асабіста мне і ў галаву не прыходзіла, але аказваецца што гэта існавала.
Па-першае, аб гэтым кажуць прозвішчы беларусаў.
Па-другое, гэта пацверджваецца беларускай міталёгіяй.
Такім чынам, гэта яшчэ адзін аргумент, што беларусы – гэта настаражытная нацыя, а не штучнаствораная. Наша старажытнасць захоўваецца ў нашых прозвішчах і будзе захоўвацца вечна. Так, як татэмізм, фетышызм узніклі у палеаліце, то мы і разгледзім іх на гэтай стадыі ведаў пра беларусаў, а потым працягнем археалогію.
Матэрыяльная культура - усё тое, па чым мы можам судзіць пра этапы эвалюцыі творчай думкі чалавека. Сённяшняй нашай перадачай мы адкрываем новую рубрыку "Ад каменя да манітора", прысвечаную развіццю мастацтва на тэрыторыі Чэхіі і Маравіі з найстаражытных часоў да нашых дзён.
Ад нашых старажытных продкаў нам засталося няшмат, як правіла, гэта аб'екты, створаныя з каменя, металу, косці, абпаленай гліны - гэта значыць тых матэрыялаў, якія не зніклі са свету стагоддзі і нават тысячагоддзі. Калі задумацца, колькі гадоў прайшло з таго часу, пра які пойдзе гаворка ў нашай сённяшняй перадачы, можна здзівіцца, як наогул штосьці засталося? Першыя помнікі матэрыяльнай культуры на тэрыторыі сённяшняй Цэнтральнай Еўропы датуюцца прыкладна 40-м тысячагоддзем да нашай эры, гэта пачатак ранняга палеаліту, пачатак Арыньякскай культуры. Першыя помнікі матэрыяльнай культуры на тэрыторыі Чэхіі і Маравіі з'явіліся прыкладна 29 тысяч гадоў назад - гэта доказы паўлавьенскага селішча.
Людміла Канякова-Гладзікава "Калі казаць пра нашы тэрыторыі, гэта значыць Чэхіі і Маравіі, то самыя старыя помнікі матэрыяльнай культуры ставяцца да перыяду сярэдняга палеаліту. Самае старое мастацтва, якое адносіцца да перыяду Арыньяка вядома толькі ў суседніх краінах - паўднёвай Нямеччыны і Аўстрыі. Так што мы можам пахваліцца значнымі каштоўнасцямі перыяду Граветцкай культуры. Часам яго завуць Паўлавьенскім мастацтвам - гэта лакальны варыянт Граветцкага мастацтва ў паўднёвай і цэнтральнай Маравіі. Пасля яго стаіць перыяд Мадленскай культуры (Г.А.: напомнім, пачатак Мадленскай культуры зафіксаваны на стаянцы Мезін.), якую адрозніваюць іншыя прыкметы. Што да вобласці, то Чэхія не была так інтэнсіўна заселена, таму прадметы матэрыяльнай культуры,змешчаныя на гэтай тэрыторыі ставяцца, як правіла, да перыяду верхняга палеаліту. Паўлавьенскае мастацтва мы выяўляем галоўным чынам у далінах рэк на тэрыторыі паўднёвай і цэнтральнай Маравіі, у той час як Мадленскае мастацтва знаходзіцца, як правіла, у абласцях з карставымі пячорамі, напрыклад, Мараўскі крас - на поўнач ад Брно, ці ж Чэшскі крас - на захад ад Прагі", - распавядае навуковы супрацоўнік Інстытута археалогіі і музеязнаўства Філасофскага факультэта Ўніверсітэта Масарыка ў Брно Людміла Канякова-Гладзікава.
Мы прывыклі да таго, што мастак ці той, хто займаецца жывапісам, скульптурай, архітэктурай - гэта чалавек, які атрымаў адмысловую адукацыю. Вожыку зразумела, што ў Каменным веку не было ніякіх
Пячоры "Пекарна", месца шматлікіх археалагічных знаходак
мастацкіх школ, так што, тэарэтычна, мастацтвам мог займацца хто заўгодна. Але гэта не зусім дакладна. Людміла Канякова распавяла нам, што нельга сцвярджаць з дакладнасцю, што мастацтвам у старажытныя часы займаліся адмыслова навучаныя людзі, аднак, шматлікія фактары паказваюць на тое, што гэтым займаліся шаманы.
"Аднак, з упэўненасцю гэта можна сцвярджаць толькі ў стаўленні Заходняй Еўропы, дзе ў матывах твораў мастацтва ясна прачытваюцца знакі, якія выкарыстоўваліся ў сувязі з шаманскімі рытуаламі. Пры гэтым ні ў Цэнтральнай, ні ва Ўсходняй Еўропе на антрапаморфных малюнках ці малюнках жывёл такіх знакаў мы не назіраем. Гэта азначае, што гэтыя малюнкі з'яўляліся без сувязі з шаманскай культурай. З другога боку, таксама відавочна, што людзі, якія іх стваралі, не адбіраліся на аснове творчага патэнцыялу ці мастацкіх якасцяў, таму што для першабытнага мастацтва характэрна то, што яно ўзнікала не з эстэтычных запатрабаванняў, а з сацыяльных. Было не важна, як яно выглядае, значэнне мела, што азначае малюнак, і якая яго сімволіка".
У сувязі з гэтым было б цікава пазнаць, якія былі асноўныя матывы малюнкаў? Як апынулася, што матывы старажытных малюнкаў у Цэнтральнай Еўропе адрозніваюцца ад заходнееўрапейскіх. У Заходняй Еўропе было выяўлена мноства абстрактных матываў, якія завуць "сігна", у Цэнтральнай Еўропе падобных малюнкаў не назіраецца.
Стылізацыі жаночага цела, Мадленская культура, пячора "Пекарна"
Па ўсёй верагоднасці, гэта абумаўляецца тым, што для дадзенай вобласці былі,насупраць, характэрны трохмерныя малюнкі, у прыватнасці, разьбы па камені, а пазней - статуэткі. Такім чынам, у рэгіёне Цэнтральнай Еўропы пераважаюць фігуратыўныя матывы, і малююцца як людзі -мужчыны і жанчыны, так і жывёлы - буйныя капытныя жывёлы, драпежнікі і птушкі. Дарэчы, рэмаркай адзначым, што абстракцыянізм паўстаў менавіта ў Заходняй Еўропе. Як факт, вядома, што менавіта ў першабытным мастацтве і ў прымітыўных цывілізацый чэрпалі натхненне, да прыкладу, Пікасо і Поль Гаген.
"Трэба адзначыць, што ў адрозненне ад ранніх уяўленняў, у малюнках не прадстаўлены непасрэдна тыя жывёлы, на якіх людзі палявалі, каб сябе прахарчаваць. Таму што пераважаюць малюнкі буйнай фауны - маманты і насарогі, а на іх, калі і палявалі, то толькі ў вызначаны сезон. Часта малююцца і драпежнікі - мядзведзі, львы, а таксама птушкі. А гэта, хутчэй, жывёлы, якія маюць для чалавека важную сімволіку. Упадабаным матэрыялам у Арыньякскай і Граветцкай культурах былі біўні маманта, таму што яны мяккія і добра апрацоўваюцца. У Мадленскай культуры гэта ўжо рогі і косці. Гэта злучана з тым, што маманты ўжо выміралі. Таксама на працягу ўсяго палеаліту выкарыстоўваюцца розныя віды каменя - для стварэння трохмерных статуэтак ці ж для драбнення розных плакетак.
Петршкавіцкая Венера
Тэхналагічнай выключнасцю на тэрыторыі Маравіі, якой мы можам пахваліцца, з'яўляецца кераміка. Гэта адзіны прыклад выкарыстання матэрыялу ў эпоху палеаліту, якому надавалася трываласць з дапамогай абпалу. Гліна выкарыстоўвалася і ў Заходняй Еўропе, але там яе сушылі, таму атрымлівалася нешта іншае", - працягвае аповяд Людміла Канякова.
Лічыцца, што асноўныя два тыпы першабытных людзей эпохі Каменнага веку, якія пакінулі яркія сляды ў найстаражытным выяўленчым мастацтве, гэта былі арыньякцы і мадленцы. У Цэнтральнай Еўропе ў перыяд Арыньяка і Гравета пераважаюць трохмерныя малюнкі, мадленцы аддавалі перавагу плоскасцевым малюнкам - гэта шырокае насценнае мастацтва, якое можна выявіць не толькі у Заходняй Еўропе, але таксама і ў Цэнтральнай Еўропе,куды мігравалі мадленцы. Адным з яркіх адрозненняў мастацтва перыяду Мадленскай культуры з'яўляюцца плоскасцевыя малюнкі жанчын. Другое важнае адрозненне у сімволіцы матываў малюнкаў. У Цэнтральнай Еўропе ў перыяды Арыньяка і Гравета не існуе ніводнага твора з "паляўнічай" тэматыкай. Мы не ўбачым натоўпы людзей,якія бягуць за жывёлай, параненых жывёл, працятых стрэламі і гэтак далей. Усе гэтыя матывы з'яўляюцца толькі ў перыяд Мадленскай культуры. Дарэчы, у кнігах арыньякцаў завуць "паляўнічымі на мамантаў", а мадленцаў - "паляўнічымі на аленяў".
Вілендорфская Венера
"Гэта дапаможныя вызначэнні для шырокай грамадскасці. Бо французскія назвы, выкарыстоўваныя для пазначэння гэтых перыядаў, цяжка запомніць. У перыяд Арыньякскай культуры паляванне на мамантаў была, свайго роду, грамадскай справай, у якога людзі збіраліся ўсе разам. У Мадленскі перыяд сацыяльны аспект ужо быў не так моцны, і палявалі яны галоўным чынам на капытных жывёл - аленяў ці коней".
Дарэчы, цікава, як у Цэнтральнай Еўропе адрозніваецца погляд прафесіянала і аматара на помнікі першабытнай культуры. Як распавяла Людміла Канякова, аматару цікавыя, першым чынам, буйныя, яркія аб'екты - гэта значыць важныя эстэтычныя аспекты. Пры гэтым,прафесіяналам цікавыя, першым чынам н’юансы, спецыфічныя дэталі, па якіх дадзены аб'ект можна аднесці да асаблівых.
"Для нас важныя не артэфакты ці малюнкі самі па сабе, нам цікава тое, што яны пазначаюць. Таму для нас важна, ці пахілена галава ў постаці, дзе ляжаць рукі, якія часткі постаці падкрэсліваюцца і гэтак далей. Асабіста для мяне ў Цэнтральнай Еўропе самай цікавай знаходкай з'яўляецца Вілендорфская Венера-2, а калі гаворка ідзе пра нашу тэрыторыю, то, вядома ж, Петршкавіцкая Венера. У абодвух гэтых артэфактах асаблівай выявай змешваюцца розныя знакі, характэрныя для розных еўрапейскіх абласцей, якія адкрываюць далейшыя перспектывы вывучэння", - кажа Людміла Канякова.
Крыніца: http://www.radio.cz/ru/rubrika/iskusstv
Што агульнага паміж самым старым у свеце сэкс-знакам, першай музычнай прыладай у гісторыі чалавецтва і найстаражытным малюнкам Цэнтральнай Еўропы? Месца знаходкі - горны масіў Швабскі Альб.
Горны масіў Швабскі Альб (Бадэн-Вюртэмберг) у лістападзе гэтага года ў чарговы раз паднёс сенсацыйную неспадзеўку археолагам. Тут падчас раскопак у пячоры Холе-Фельс (Hohler Fels, гэта значыць "Пустая скала") былі знойдзены фрагменты малюнка, узрост якіх ацэньваецца ў 15 тысяч гадоў. Як лічаць эксперты, яны з'яўляюцца часткамі самага старога малюнка, выяўленага на тэрыторыі Цэнтральнай Еўропы.
Піксел-арт з палеаліту
Лініі з цёмных кропак. Іх намаляваў невядомы "швабскі" мастак эпохі палеаліту - старажытнакаменнага стагоддзя. Як паказаў хімічны аналіз, фарба замяшана з жалязняку і охры на вапнавай вадзе. Сенсацыйную знаходку прадставілі грамадскасці ў Цюбінгенскім універсітэце.
Кіраўнік навуковай групы археолаг Нікалас Конрад (Nicholas Konrad) упэўнены, што размяшчэнне кропак не з'яўляецца выпадковым. Як адзначае нямецкае агенцтва dpa, малюнак, магчыма, меў рэлігійнае значэнне падчас выканання шаманскіх рытуалаў. Паводле іншай версіі, у пячоры выяўлены фрагменты календара менструальнага цыклу. Кожная кропка адпавядае аднаму дню.
Гэтак старыя малюнкі эпохі палеаліту на еўрапейскім кантыненце дагэтуль сустракаліся толькі ў заходніх рэгіёнах, галоўным чынам, у Францыі і Іспаніі. У Цэнтральнай Еўропе яны знойдзены ўпершыню. З сярэдзіны лістапада гэтага года камяні з загадкавымі кропкамі, нанесенымі, па ўсёй бачнасці, з дапамогай тонкай галінкі, выстаўлены ў Цюбінгенскім універсітэцкім музеі.
Папярэднія сенсацыі
Пячора Холе-Фельс у апошнія гады ўжо некалькі разоў станавілася месцам сенсацыйных знаходак. У 2008 годзе археолагі выявілі тут жаночую статуэтку з біўня маманта. Вага гэтага сэкс-знака старажытнакаменнага стагоддзя складае ўсяго 33 грама, вышыня - шэсць сантыметраў. Як мяркуюць навукоўцы, "Венера з Холе-Фельс" была свайго роду кулонам - падвескай, сімвалізуючай пладавітасць.
Bildunterschrift: GroЯansicht des Bildes mit der Bildunterschrift: ''Венера з Холе-Фельс''
Узрост гэтай "Венеры" ацэньваецца ў 35-40 тысяч гадоў і не выклікае сумневаў. На цяперашні дзень яна прызнана найстаражытнейшым малюнкам чалавека і адным з найстаражытных помнікаў фігуратыўнага мастацтва ў свеце.
Адметныя прыкметы
Статуэтку аднавілі з шасці фрагментаў. Не атрымалася выявіць толькі левае плячо і частку рукі. Постаць мае характэрныя для так званых палеалітычных "Венер" формы: вялікі жывот, шырока расстаўленыя сцёгны, вялікіх памераў грудзі і палавы орган. Да завяршэння рэстаўрацыі ў 2009 годзе знаходку трымалі ў строгім сакрэце. У каментары, апублікаваным у часопісе Nature у сувязі з прэзентацыяй "Швабскай Венеры" (гэта яе другая назва ў навуковым свеце), гаворыцца, што па сённяшніх мерках такія задзірлівыя малюнкі інтымных частак жаночага цела можна было б разглядаць у якасці парнаграфіі.
Bildunterschrift: GroЯansicht des Bildes mit der Bildunterschrift: Флейта з птушынай косткі
Дагістарычная флейта
Таксама ў 2008 году ў пячоры Холе-Фельс недалёка ад "Венеры" была знойдзена флейта з птушынай косткі, узрост якой ацэньваецца ў 35 тысяч гадоў. Яна лічыцца самай старой музычнай прыладай у свеце. Такія ж флейты, але датаваныя пазнейшым перыядам, раней трапляліся археолагам у Аўстрыі і ў Францыі.
Дзіўныя адкрыцці апошніх гадоў, зробленыя ў пячоры Холе-Фельс на тэрыторыі паўднёвай Нямеччыны, ставяцца да пласта Арыньякскай культуры - самай старой з культур Еўропы, якія маюць стаўленне да сучаснага чалавека. Яна атрымала назву па месцы раскопак - у пячоры Арыньяк у Францыі.
Нямецкая пячора Холе-Фельс знаходзіцца каля горада Шэльклінген (Schelklingen), прыкладна ў дваццаці кіламетрах ад Ульма (Ulm). Яна складаецца з 15-мятровага калідора, пераходзячага ў залу пляцам пяцьсот квадратных метраў. Археалагічныя раскопкі вядуцца тут з 1870 года.
Аўтар: Максім Нелюбін
Рэдактар: Марына Барысава
Крыніца: http://reporter.by/world/Menstrualnyi-ka
На тэрыторыі Менска неаднаразова знаходзілі косткі старажытных жывёл. У 1908 годзе пры будаўніцтве дэпо былой Аляксандраўскай чыгункі выяўлены абломкі біўняў, зубы, лапаткі і іншыя косткі мамантаў; косці тура і выкапнёвага каня.
У 1923 годзе на правым беразе Свіслачы ў раёне Лошыцы знойдзены чэрап аўцабыка. У 1929 годзе на скрыжаванні вуліц Слясарнай і Пуліхава на левым беразе Свіслачы пры будаўніцтве паглынальнай студні з глыбіні каля 6 метраў вынялі косткі маманта.
Адна з апошніх знаходак была зроблена ў канцы 70-х гадоў XX стагоддзя. На скрыжаванні вуліц Харкаўскай і праспекта Пушкіна пры пракладцы вадаправода на глыбіні каля 1,5 метра выяўлены абломак біўня даўжынёй 82 см, які прыналежаў маладому маманту. Гэта знаходка, як і шматлікія іншыя, уяўляе цікавасць тым, што пацвярджае выснову даследнікаў пра шырокі распаўсюд гэтых жывёл у далёкім мінулым на тэрыторыі Беларусі.
У калекцыі Інстытута геахіміі і геафізікі Беларусі захоўваюцца амаль 2000 касцяных рэштак больш 30 відаў і падвідаў выкапнёвых жывёл, выяўленых на тэрыторыі рэспублікі. Сярод іх такія рэдкія, як паўднёвы, хазарскі і трогантэрыевы сланы.
Знаходка 2006 года
Пры пракладцы лініі Менскага метрапалітэна ўпершыню ў Беларусі выяўлены рэшткі слана ляснога. Пра гэта паведаміла загадчыца аддзелам археалогіі першабытнага грамадства Інстытута гісторыі нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктар гістарычных навук Алена Калечыц. Па яе словах, 15 верасня 2006 года пры правядзенні земляных прац на скрыжаванні праспекта Незалежнасці і вуліцы Русіянава з глыбіні прыкладна 8 метраў была паднята костка даўжынёй больш метра і дыяметрам каля 30 сантыметраў, якая належыць выкапнёвай жывёле.
"Археолагі Інстытута гісторыі агледзелі знаходку і выказалі здагадку, што яна з'яўляецца косткай маманта, паднятай на месцы палеалітычнай стаянкі першабытнага чалавека. Аднак далейшае даследаванне знаходкі палеантолагамі і геолагамі паказала, што гаворка ідзе пра плечавую костку слана ляснога", - сказала Е.Калечыц. Па яе словах, гэта знаходка з'яўляецца першай у Беларусі. "Рэшткі гэтай жывёлы былі выяўлены ў міжледніковых адкладах Англіі, Нямеччыны, Галандыі, Польшчы і Варонежскай вобласці Расіі. Слон лясны ставіцца да атрада хобатных, да якога прыналежаць і маманты. Жылі сланы лясныя ва ўмовах шырокалісцевых лясоў у цёплы перыяд часу напярэдадні апошняга Валдайскага абляднення, якое завяршылася 18 тыс. гадоў таму назад. Гэты перыяд пацяплення, званы Мікулінскім міжледнікоўем, меў месца прыкладна 110-95 тыс. гадоў таму назад. Тады на тэрыторыі Беларусі было вельмі цёпла і раслі шырокалісцевыя лясы, у якіх і вадзіліся сланы лясныя", - адзначыла Е.Калечыц. Акрамя лясных сланоў, на той момант ужо былі буры мядзведзь, першабытны зубр, шарсцісты насарог, старажытны бык і конь, паўночны алень, мамант.
Па яе словах, побач з плечавой косткай слана ляснога выяўлены абломкі рэбраў, пазванка жывёлы і яго хрыбетны дыск. Яны знаходзіліся ў рудаватых адкладах, моцна насычаных дробнымі ракавінкамі. Абследаванне месца знаходкі не выявіла слядоў гвалтоўнай смерці жывёлы. Навукоўцы лічаць, што слон памёр сваёй смерцю: ад старасці, у выніку хваробы ці ж захлынуўся, праваліўшыся ў вадаём.
"На месцы знаходкі было балота, у якім слон і ўграз, - кажа дацэнт геафака БДУ Аляксандр Матузко. - Ён мог патануць на вадапоі ці ж пад ім мог праваліцца лёд, бо лясны слон цяжэй маманта. Маманты - стэпавыя жывёлы, а лясным сланам трэба было даставаць лісце з дрэў, так што яны вышэй і буйней".
"Адмыслоўцам розных профіляў мае быць абследаваць косткі жывёлы, арганічныя адклады побач з імі і змесціва керна са свідравіны, прасвідраванай перад пракладкай тунэля мятро", - сказала Е.Калечыц. Ледзь больш двух месяцаў назад рэшткі ляснога слана былі выяўлены і ў Вялікабрытаніі - падчас правядзення рамонтных прац, якія запатрабаваліся пры абслугоўванні чыгуначнага тунэля пад Ла-Маншам. Група палеантолагаў, якая выехала на месца, высвятліла, што косткі і іклы прыналежаць менавіта вымерламу лясному слану (Palaeoloxodon antiquus). Навукоўцы выказалі здагадку, што слон памёр ненатуральнай смерцю. Праўда, у адрозненне ад выпадку з менскай знаходкай, здарылася гэта значна раней - каля 400 тысяч гадоў назад. На аснове знойдзеных побач з рэшткамі слана крамянёвымі прыладамі і рэшткамі драбнейшых жывёл, палеантолагі зрабілі выснову, што была выяўлена стаянка гейдэльбергскага чалавека (Homo heidelbergensis). Гейдэльбергскі чалавек, якога часам адносяць да пітэкантропаў, сапраўды жыў на тэрыторыі Еўропы ў тыя часы, аднак дагэтуль не было бясспрэчных фактаў, што гэтыя людзі палявалі на сланоў. Слон, які важыў каля 10 тон і дасягаў у вышыню чатырох метраў, мяркуючы па ўсім, быў забіты дзідамі. Магчыма, што слон быў траўміраваны ці хворы, бо малаверагодна, што група старажытных паляўнічых магла перамагчы такога волата толькі прымітыўнай зброяй.
На тэрыторыі Беларусі навукоўцы раскапалі больш 200 відаў дагістарычных жывёл. Прычым лясны слон нашмат буйней знойдзеных раней хазарскіх і паўднёвых сланоў, так што гэта знаходка, магчыма, стане самай буйнай ва ўсіх сэнсах.
Крыніца - http://naviny.by, 20 Верасня, 2006 г.
Ніжэй прыведзены артыкул Уладзіміра Махнача, навукоўца-палеантолага, асістэнта кафедры фізічнай геаграфіі свету і адукацыйных тэхналогій Геаграфічнага факультэта БДУ.
МАМАНТЫ НА БЕЛАРУСІ
Паважаны чытач зірні на гэтае пацешнае сланяня. Гэта маленькае прывітанне з гісторыі нашай Зямлі. Гэты звярок не проста прадстаўнік атрада хобатных і яго ужо не сустрэнеш сярод насельнікаў нашай планеты, імя гэтай выдатнай жывёлы МАМАНТ. Можа паўстаць пытанне: "А адкуль мы ведаем, што ён выглядаў менавіта так?" На гэта пытанне нам дае адказ навука ПАЛЕАНТАЛОГІЯ. Палеанталогія - навука пра мінулае нашай Зямлі. Навукоўцы-палеантолагі гэта людзі, якія ўмеюць чытаць "каменны летапіс", у іх руках знаходзіцца дзіўная кніга гісторыі нашай планеты -- "Каменная кніга". Закамянеласці ці фасіліі, якія вывучаюцца палеантолагамі, гэта адсутнічаючыя старонкі ў каменным летапісе нашай Зямлі.
Каля 90 тысяч гадоў назад на планеце Зямля пачалося апошняе аблядненне чацвярцічнага перыяду. Тым часам палярныя леднікі паўночнага паўшар'я выраслі да велізарных памераў, злучыўшыся ў велізарны лёдавы шчыт. Доўгія языкі лёду адыходзілі ад яго да поўдня па рэчышчах буйных рэк. Усе высокія горы таксама былі скаваны лёдавымі панцырамі. Пахаладанне і утварэнне леднікоў пацягнулі за сабой іншыя глабальныя змены ў прыродзе. Рэкі, бягучыя ў паўночныя моры апынуліся загачанымі ледзянымі сценамі, яны разліліся ў гіганцкія азёры і павярнулі назад спрабуючы знайсці сцёк на поўдні. Ссунуліся да поўдня цеплалюбныя расліны, саступаючы месца больш холадавынослівым суседзям. Уздоўж леднікоў на дзясяткі кіламетраў шырынёй працягнулася зона халодных тундраў і тундра-стэпаў. Яна была размешчана прыкладна ў тых раёнах, дзе цяпер лес і тайга.
Тым часам канчаткова сфармаваўся мамантавы фауністычны комплекс, які складаецца галоўным чынам з буйных, добра абароненых ад холаду жывёл. Яркімі прадстаўнікамі гэтага комплексу былі маманты, шарсцістыя насарогі, пясцы, паўночныя алені. Аднак, дамінуючай жывёлай комплексу быў мамант.
Навукоўцы па макулінках збіраюць інфармацыю пра гэту дзіўную жывёлу, якая жыла на нашай планеце 50-10 тыс. гадоў назад.
Мамант у перакладзе з фінскай мовы азначае "земляны крот". Назва злучана з павер'ем, што маманты жывуць пад зямлёй і, вылазячы на паверхню, гінуць. У фантастычнай легендзе ёсць доля праўды.
Прасцей за ўсё адказаць на пытанне, як выглядалі маманты. Вядома велізарная колькасць костак і цэлых шкілетаў гэтых жывёл, а часта і цэлыя тушы перыядычна растаюць з мерзлага грунта. Вышыня ў карку найболей буйных самцоў дасягала 3,3 м, а важылі гэтыя гіганты каля 6 т. Самкі былі мяльчэй - каля 2,6 м вышынёй. Буйную галаву маманта ўпрыгожваў чорны прамы чубок. Вушы і хвост былі адносна невялікага памеру. На спіне выдаваўся прыкметны горб. Магутнае тулава з некалькі апушчаным задам абапіралася на трывалыя ногі-слупы, з вельмі тоўстай, амаль рогападобнай падэшвай, дыяметр якой дасягаў 35-50 см. На пярэдняй паверхні фаланг трох асноўных пальцаў размяшчаліся круглявыя пласцінкі - пазногці. Уся паверхня цела маманта была пакрыта жаўтлява-бурай ці светла-карычневай поўсцю з яркімі чорнымі ўкрапваннямі на карку, нагах і хвасце. З бакоў - ад лапатак, сцёгнаў і пуза - амаль да зямлі звісала своеасаблівая футравая "спадніца". Пад крыючымі оставымі валасамі размяшчаўся падшэрстак з моцна ізвітых валасінак даўжынёй каля 15 см. Увогуле, "футра" ў мамантаў была вельмі цёплае. Нават маленькія маманцяняты з'яўляліся на свет ўжо апранутыя ў футравыя "шубкі", каб не змерзнуць. Так, ва ўсім вядомага 7-8-месячнага магаданскага маманцяняці Дзімы, выяўленага старацелямі ў вярхоўях Калымы ўлетку 1977 г., поўсць на нагах дасягала 12-14 см, на хобаце - 5-6, а на баках - 20-22 см. Але гонарам маманта былі велізарныя біўні, хоць гэта звычайныя зубы, якія дасягалі да 4,9 метраў у даўжыню.
У канцы XIX ст. Расія пастаўляла на сусветны рынак каля 5% агульнай здабычы слановай косткі. І хоць з Афрыкі штогод вывозілі каля 650 т слановых біўняў, не было ў Еўропе ювеліра, які не меў хоць бы невялікі запас мамантавай косткі, здабытай на Рускай Поўначы. Гэты матэрыял выдатна апрацоўваўся разцом і адрозніваўся вельмі прыгожым сеткаватым малюнкам. З мамантавых біўняў рабілі дарагія табакеркі, шахматныя фігуркі, статуэткі, розныя жаночыя ўпрыгожванні, дзяржальні нажоў і шабель і шматлікае іншае. Даволі шмат біўняў апрацоўвалася і прама на месцы - у Якуцку, Архангельску і асабліва ў Халмагорах.
Асобныя часткі туш знаходзілі неаднаразова, але навуковая назва жывёле было дадзена толькі ў 1799 г., калі ў нізоўях ракі Лены выявілі тушу старога маманта. Нямецкі навуковец І. Блюменбах вывучыў сабраныя косткі і кавалкі шкуры і прысвоіў іх уладальніку лацінскую назву Elephas primigenius, што значыць "першародны слон". Гэты год стаў афіцыйнай датай пачатку гісторыі вывучэння мамантаў. Лічыцца, што мамант змёр каля 10 тысяч гадоў назад, аднак, вельмі цікавым уяўляецца адкрыццё, зробленае ў 1990-х гг. расійскімі навукоўцамі на выспе Ўрангеля, размешчаным у 200 км ад мацерыка. Там выявілі зуб сталага маманта, геалагічны ўзрост якога апынуўся на 6000 гадоў маладзей, чым узрост самых маладых з вядомых раней знаходак. Атрымліваецца, што маманты жылі на Зямлі ўсяго 4000 гадоў назад, тады, калі ўжо валадарылі егіпецкія фараоны!
Можа паўстаць пытанне, а прычым тут маманты на тэрыторыі Беларусі і ці ёсць яны наогул?
Вядома больш 200 знаходак мамантаў на тэрыторыі Беларусі, з іх самыя вядомыя гэта Юравічы і Бердыж.
За апошнія гады пры правядзенні будаўнічых прац на тэрыторыі горада Менска выяўлены два ўнікальных месцазнаходжання выкапнёвых хрыбетнікаў плейстацэну (1,8 млн. гадоў- 10000 гадоў). Гэтыя месцазнаходжанні не адзіныя на тэрыторыі нашай краіны, пры археалагічных працах у раёне палеалітычнай стаянкі Бердыж быў знойдзены абломак плечавой косткі маманта Mammuthus primigenius Blum. (узрост каля 23400 гадоў) і іншыя часткі шкілета, а пры раскопках познепалеалітычнай стаянкі Юравічы - абломак прамянёвай косткі маманта Mammuthus primigenius Blum. (узрост 26400 гадоў), а таксама мноства касцяных рэштак. Нажаль, Бердыж і Юравічы страчаны для вывучэння (мал. 1).
У Менску не раз знаходзілі рэшткі старажытных жывёл: у 1908 годзе пры будаўніцтве дэпо былой Аляксандраўскай чыгункі выяўлены абломкі біўняў, зубы, лапаткі і іншыя косткі мамантаў; косці тура і выкапнёвага каня.
У 1923 годзе на правым беразе Свіслачы ў раёне Лошыцы знойдзены чэрап аўцабыка. Былі зроблены і знаходкі ў 1927, але месцазнаходжанне пакуль сапраўды не ўсталявана. У 1929 годзе на скрыжаванні вуліц Слясарнай і Пуліхава на левым беразе Свіслачы пры будаўніцтве паглынальнай студні з глыбіні каля 6 метраў вынялі косткі маманта.
Адна з апошніх знаходак была зроблена ў канцы 70-х гадоў XX стагоддзя. На скрыжаванні вуліц Харкаўскай і праспекта Пушкіна пры пракладцы вадаправода на глыбіні каля 1,5 метра выяўлены абломак біўня даўжынёй 82 см, які прыналежаў маладому маманту (мал. 2).
Пры пракладцы лініі Менскага метрапалітэна ўпершыню ў Беларусі выяўлены рэшткі слана ляснога. Пра гэта паведаміла загадчыца аддзелам археалогіі першабытнага грамадства Інстытута гісторыі нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктар гістарычных навук Алена Калечыц. Па яе словах, 15 верасня 2006 года пры правядзенні земляных прац на скрыжаванні праспекта Незалежнасці і вуліцы Русіянава з глыбіні прыкладна 8 метраў была паднята костка даўжынёй больш метра і дыяметрам каля 30 сантыметраў, якая належыць выкапнёвай жывёле.
"Археолагі Інстытута гісторыі агледзелі знаходку і выказалі здагадку, што яна з'яўляецца косткай маманта, паднятай на месцы палеалітычнай стаянкі першабытнага чалавека. Аднак далейшае даследаванне знаходкі палеантолагамі і геолагамі паказала, што гаворка ідзе пра плечавую костку слана ляснога", - сказала Е.Калечыц. Па яе словах, гэта знаходка з'яўляецца першай у Беларусі. "Рэшткі гэтай жывёлы былі выяўлены ў міжледніковых адкладах Англіі, Нямеччыны, Галандыі, Польшчы і Варонежскай вобласці Расіі. Слон лясны ставіцца да атрада хобатных, да якога прыналежаць і маманты. Жылі сланы лясныя ва ўмовах шырокалісцевых лясоў у цёплы перыяд часу напярэдадні апошняга Валдайскага абляднення, якое завяршылася 18 тыс. гадоў таму назад. Гэты перыяд пацяплення, званы Мікулінскім міжледнікоўем, меў месца прыкладна 110-95 тыс. гадоў таму назад. Тады на тэрыторыі Беларусі было вельмі цёпла і раслі шырокалісцевыя лясы, у якіх і вадзіліся сланы лясныя", - адзначыла Е.Калечыц.
Мал. 2 Месцы знаходак выкапнёвых жывёл у Менску [склаў Махнач В.В.]
Па яе словах, побач з плечавой косткай слана ляснога выяўлены абломкі рэбраў, пазванка жывёлы і яго хрыбетны дыск. Яны знаходзіліся ў рудаватых адкладах, моцна насычаных дробнымі ракавінкамі. Абследаванне месца знаходкі не выявіла слядоў гвалтоўнай смерці жывёлы. Навукоўцы лічаць, што слон памёр у выніку хваробы ці ж захлынуўся, праваліўшыся ў вадаём.
"На месцы знаходкі было балота, у якім слон і ўграз, - кажа дацэнт геафака БДУ Аляксандр Матузко. - Ён мог патануць на вадапоі ці ж пад ім мог праваліцца лёд, бо лясны слон цяжэй маманта. Маманты - стэпавыя жывёлы, а лясным сланам трэба было даставаць лісце з дрэў, так што яны вышэй і буйней".
Мал. 3. Метрабудаўнікі і рэшткі ляснога слана (ст. мятро "Ўручча") [фота А.Д. Пісаненко]
"Адмыслоўцам розных профіляў мае быць абследаваць косткі жывёлы, арганічныя адклады побач з імі і змесціва керна са свідравіны, прасвідраванай перад пракладкай тунэля мятро", - сказала Е.Калечыц. Ледзь больш дух месяцаў назад рэшткі ляснога слана былі выяўлены і ў Вялікабрытаніі - падчас правядзення рамонтных прац, якія запатрабаваліся пры абслугоўванні чыгуначнага тунэля пад Ла-Маншам. Група палеантолагаў, якая выехала на месца, высвятліла, што косткі і іклы прыналежаць менавіта вымерламу лясному слану (Palaeoloxodon antiquus). Навукоўцы выказалі здагадку, што слон памёр ненатуральнай смерцю. Праўда, у адрозненне ад выпадку з менскай знаходкай, здарылася гэта значна раней - каля 400 тысяч гадоў назад. На аснове знойдзеных побач з рэшткамі слана крамянёвымі прыладамі і рэшткамі драбнейшых жывёл, палеантолагі зрабілі выснову, што была выяўлена стаянка гейдэльбергскага чалавека (Homo heidelbergensis). Гейдэльбергскі чалавек, якога часам адносяць да пітэкантропаў, сапраўды жыў на тэрыторыі Еўропы ў тыя часы, аднак дагэтуль не было бясспрэчных фактаў, што гэтыя людзі палявалі на сланоў. Слон, які важыў каля 10 тон і дасягаў у вышыню чатырох метраў, мяркуючы па ўсім, быў забіты дзідамі. Магчыма, што слон быў траўміраваны ці хворы, бо малаверагодна, што група старажытных паляўнічых магла перамагчы такога волата толькі прымітыўнай зброяй.
На тэрыторыі Беларусі навукоўцы раскапалі больш 200 відаў дагістарычных жывёл. Прычым лясны слон нашмат буйней знойдзеных раней хазарскіх і паўднёвых сланоў, так што гэта знаходка, магчыма, стане самай буйнай ва ўсіх сэнсах.[Крыніца - http://naviny.by, 20 Верасня, 2006 г.]
Новае радовішча (2008 г.) у Менску ў раёне вуліцы Машынабудаўнікоў унікальна з пункту гледжання пахавання рэштак: атрымалася раскапаць фрагменты шкілетаў 19 асоб Mammuthus primigenius Blum.. Пры абследаванні тэрыторыі высвятлілася, што месцазнаходжанне знаходзіцца на познепаазерскай тэрасе р. Свіслач (мал.2).
Катлаван, дзе быў знойдзена статак.
Пісаненко А.Д. з галёначнай косткай маманта.
Плечавыя косткі маладых мамантаў.
Ніжняя сківіца з зубам старой "маманціхі".
Пры раскопках узнікаў шэраг складанасцяў: па-першае сценка будаўнічага катлавана абвальвалася пад ціскам вышэйлеглага грунта, па-другое косці жывёл, знаходзячыся ў вільготным стане былі вельмі далікатнымі і пры вынятку з грунта крышыліся.
На базе Заалагічнага музея БДУ сумесна з адмыслоўцам Геаграфічнага факультэта БДУ палеантолагам Матузко А.Н. была праведзена навуковая апрацоўка матэрыялу.
Падчас вывучэння высвятлілася, што фрагменты костак прыналежаць жывёлам розных узроставых груп. Так з фрагментаў 19 асоб: 1 асоба ва ўзросце 50 гадоў (старая самка-важак) , 3 асобы - 30-45 гадоў (старыя), 1 жывёла 30 летняга ўзросту (сталая) , 3 асобы былі ва ўзросце 25-30 гадоў (сталыя маладыя жывёлы), 6 асобаў - 10-20 летняга ўзросту (падлеткі), 3 асобы -ад 6 да 9 гадоў (маляняты), 2 асобы - 2-6 гадоў (маляняты). Узрост костак 23400 гадоў.
Чыннік згубы статка невыразны. Уплыў чалавека на згубу жывёл не выяўлены, адсутнічаюць сляды палявання. Верагодна, мамантаў нагнала нейкае стыхійнае бедства, пра гэта мы можам толькі здагадвацца.
Мал. 5. Будаўнікі СОО БЛ "СЭРВІС" А.І. Слоцін і Т.Ф. Трэскаў з фрагментам галёначнай косткі маманта [фота А.Д. Пісаненко] Безумоўна, людзі палявалі на мамантаў і шматлікія навукоўцы лічаць, што чалавек вынішчыў старажытных волатаў. Але археолагі вывучаючыя жыццё людзей усё часцей схіляюцца да таго, што маманты займалі далёка не першае месца ў рацыёне людзей.
І сёння можна ўбачыць невялікую сямейку мамантаў у Менску і яны не супраць каб з імі фатаграфаваліся. А знаходзіцца яна па адрасе: вул. Каліноўскага паміж хатамі 40 корп. 3 і 40 корп. 4 з боку Цнянскай воднай сістэмы.
Мал. 7. Вось такія дзіўныя жывёлы жывуць у нашым горадзе [фота Махнача В.В.]
А калі вам вельмі цікава, то рэшткі мамантаў захоўваюцца ў Дзяржаўным музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь (г. Менск, вул. Карла Маркса, д 12), у музеі Землязнаўства на Геаграфічным факультэце БДУ (г. Менск, вул. Ленінградская,16) і ў Заалагічным музеі на Біялагічным факультэце БДУ (г.Менск, вул. Курчатава, 10).
Паважаны чытач, гуляючы на прыродзе і знойдучы штосьці незвычайнае не кідай, а прынясі ў музей ці ўніверсітэт. Бо гэта незвычайнае можа апынуцца закамянеласцю. Кожная знаходка гэта адсутнічаючая старонка ў каменнай кнізе летапісу Зямлі.
Уладзімір Махнач "Маманты на Беларусі"
Крыніца: http://www.minsk-old-new.com/minsk-2987.h
"На месцы тураўскай стаянкі (Гомельская вобласць) будзе створаны музей пад голым небам часоў палеаліту", - паведаміла В. Леўко, дадаўшы, што гэта будзе першы музей такога ўзроўня не толькі на тэрыторыі Беларусі, але і на постсавецкай прасторы.
Яна таксама паведаміла пра тое, што за апошнія гады беларускімі археолагамі на тэрыторыі Белавежскай пушчы адкрыта 50 новых стаянак першабытнага чалавека. Пры гэтым В. Леўко падкрэсліла, што "гэтыя знаходкі кажуць пра неабходнасць адкрыцця археалагічнага музея пад голым небам".
Навуковец разам з тым выказала занепакоенасць, што "пры будаўніцтве Гарадзенскай ГЭС існуе верагоднасць таго, што больш 30-ці археалагічных помнікаў могуць патрапіць у зону затаплення".
Распавядаючы пра іншыя новыя адкрыцці беларускіх гісторыкаў і археолагаў, В. Леўко паведаміла: пацверджаны дадзеныя пра тое, што "на тэрыторыі сучаснай Беларусі вікінгі былі не толькі праездам і транзітам - выяўлены шэраг археалагічных знаходак, якія пацвярджаюць пражыванне вікінгаў".
Яна таксама падзялілася інфармацыяй пра тое, што беларускія навукоўцы працягваюць даследаванне старажытнага селішча на тарфянішчах поруч Бешанковіцкага і Сенненскага раёнаў Віцебскай вобласці. Па словах В. Леўко, на месцы старажытнага селішча гісторыкі знаходзяць "добра захаваныя артэфакты - косці, прадметы здабычы, побыту, музычныя прылады". "Гэта калекцыя артэфактаў з'яўляецца адной з буйных у Беларусі", - удакладніла яна.
Навуковец таксама распавяла, што "даследаванні даюць падставы меркаваць, што старажытныя народы, якія жылі на тэрыторыі гэтай часткі сучаснай Беларусі, вызнавалі культ Сонца, ёсць падставы меркаваць, што ў іх прысутнічаў канібалізм". "Гэту версію мы даследуем", - сказала В. Леўко.
Яна таксама адзначыла: найстаражытнейшым косткам маманта, выяўленым на тэрыторыі Беларусі у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці, - 23 790 гадоў.
Крыніца: http://www.interfax.by/article/7233
Гэты помнік быў адкрыты ў 1976 г. Н.Д.Праславым і да нядаўняга часу быў даследаваны значна слабей, чым іншыя помнікі, размешчаныя ў х. Крэменскага Растоўскай вобласці (мал. 1). У агаленні схілу балкі Біручай у момант адкрыцця і некаторы час пасля яго выразна фіксаваліся крэмневыя вырабы, якія былі прадстаўлены ў выглядзе невялікай скупнасці. Пасля таго, як абрывістая частка схілу і, адпаведна, скупнасць абрынуліся, знаходкі ў агаленні сталі адзначацца толькі спарадычна. Складалася ўражанне, што на дадзеным участку балкі мала знаходак. Пастаўленая ў 1991 г. зачыстка дазволіла выявіць 2 бедных археалагічных гарызонта. Сярод вырабаў пераважалі прадукты першаснага расшчаплення: нуклеусы, адшчэпы, грубыя пласціны і аскепкі. Гэта дало нам нагоду папярэдне залічыць дадзены помнік у майстэрню па першаснай апрацоўцы крэменя [1, С.23-24] і лічыць яго найменш перспектыўным з усіх помнікаў у балцы Біручай.
У 1997 г. у верхняй частцы аднаго з маладых яраў, праразаючых схіл балкі, была выяўлена нядаўна агаліўшагася ў выніку эразійных працэсаў буйная скупнасць крэмневых вырабаў. Тут у 1999 г. закладзены раскоп даўжынёй 5 м і шырынёй 4 м, пераўтвораны унізе ў зачыстку шырынёй 2 м, і асобна ў зачыстку даўжынёй 5 м. Ставіліся наступныя задачы: усталяваць характар і асаблівасці гарызонту знаходак, па магчымасці яго межы, а таксама наяўнасць ніжэйлежачых, г.зн. больш старажытных культурных гарызонтаў у межах позняга палеаліту. Стратыграфія адкладаў на Біручай балцы 1 у цэлым такая ж, як на астатніх помніках (мал. 2). Выяўлена, у прыватнасці, што сучасная глеба падсцілаецца светла-бурым суглінкам, узбагачаным белавочкай, а таксама праслоямі бурага і жаўтлявага суглінкаў. Тры ніжніх праслоя суглінкаў маюць вялікую магутнасць. Крэмневыя вырабы злучаны з жаўтлява-бурым суглінкам і залягаюць на глыбіні каля 1 м ад паверхні. Іншыя суглінкі ў раскопе і зачыстцы №2 знаходак не ўтрымоўвалі. У зачыстцы №3, у даху бурага суглінку, на глыбіні 5 м ад паверхні выяўлены крэмневыя прадметы. Характэрна, што суглінак, у якім залягалі знаходкі, часткова закрануты саліфлюкцыённымі працэсамі. У асобных месцах дадзены суглінак захоўвае сваю структуру.
Крэмневыя вырабы ў раскопе ўтвараюць даволі буйную скупнасць даўжынёй 5 м і шырынёй 3 м (мал. 3). Магутнасць яе вагаецца ў межах 20 - 25 см. Яна прымеркавана непасрэдна да схілу балкі і мае невялікае "падзенне". У самой гэтай скупнасці адзначаны невялікія канцэнтрацыі знаходак. Мяркуючы па тым, што шматлікія крэмневыя вырабы сыходзяць ва ўсходнюю і паўднёвую сцены раскопа, памеры зафіксаванай тут скупнасці будуць павялічаны. Паказальна, што падчас разборкі культурнага пласта умоўныя гарызонты абрысу і характар буйнай скупнасці змяняліся малаважна. Усё гэта паказвае на яго непатрывожаны характар. Перасоўванне пласта ўніз па схіле ці не было наогул, ці яно было малаважным.
Стратыграфічная пазіцыя пласта са знаходкамі можа быць удакладнена па аналогіі з маючым шэрагам помнікаў Біручая балка 1а (мал. 1). Тут выяўлены два асноўных культурных пласта: пласт 2 злучаны з бурым суглінкам, а пласт 3 прымеркаваны да жаўтлявага суглінка [2, С.487]. Знаходкі 2-га пласта залягаюць на глыбіні каля 1,5 м. Лагічна будзе лічыць, што вырабы, выяўленыя на Біручай балцы 1, карэлююцца з пластам 2 Біручай балкі 1а.
У зачыстцы №3 скупнасць крэмневых вырабаў мае ў даўжыню 1,2 м і шырыню 0,4 м. Нельга выключыць таго, што знаходкі апусціліся па саліфлюкцыённай ці іншай западзіне, як гэта усталявана для пластоў 2 і 3 Біручай балкі 2 [3, С.26]. Але ў разрэзе добра зачышчанай сцяны зачысткі ўсталяваць сляды апускання прадметаў не атрымалася. Не выключана, што гэта скупнасць патурбавана толькі ў малаважнай ступені. Цалкам магчыма, што гаворка ідзе пра пласт Зв, які змяшчае на помніках Біручая балка 2, 1а і 1в меркавана знаходкі ранняй пары позняга палеаліту. Дадзенае пытанне яшчэ прыйдзецца высвятліць падчас далейшых раскопак.
Прыступім да апісання знаходак. Яны цалкам прадстаўлены каменнымі вырабамі. Косці жывёл адсутнічаюць. Якога-небудзь істотнага адрознення паміж прадметамі, выяўленымі ва ўмоўных гарызонтах, няма. Гаворка ідзе пра адзін культурны пласт. Вырабы маюць пераважна аднабаковую паціну, лёгкую гладкасць і слабую пашкоджанасць краёў. Асобныя прадметы не латынізаваны зусім. Аднак адзначана некалькі вырабаў з прыкметнай двухбаковай пацінай. Моцна запаліраваных (у сілу натуральных чыннікаў) участкаў на крэмневых вырабах мала. Усяго ў раскопе знойдзена 4655 вырабаў. Значна менш знаходак выяўлена ў зачыстцы №3: скупнасці і прамыіне, размешчанай недалёка ад яго. Практычна ўсе прадметы выраблены з крэменя і толькі адзінкавыя - з пяшчаніку.
Нуклеусы дэманструюць галоўным чынам паралельны плоскасцевы прынцып расшчаплення. Вылучана 3 грубааб’емных нуклеуса. На працоўнай паверхні нуклеусаў зрэдку сустракаюцца негатывы пласціністых здыманняў. Адзначым, што малавыразныя нуклеусы выяўлены таксама ў пласце 2 Біручай балкі 1а. Тыпы адшчэпаў размяркоўваюцца наступным чынам: першасныя (11 экз.), паўпервічныя (280 экз.), з частковай скарынкай (269 экз.), адшчэпы без скарынкі (782 экз.). Шматлікія адшчэпы зламаны. Даўжыня пераважнай часткі адшчэпаў у межах 2 - 5 см, а таўшчыня - 1 - 2 см. Пераважая агранка падоўжная (1-2 грубых негатыва), грубая двухсхільная плоская і шматшэраговая. Радзей сустракаецца агранка радыяльная, падоўжана-папярочная, папярочная і канвергентная (мал. 4,1,5). Усяго налічваецца 73 якасных нарыхтовак (мал. 4, 1; 6,5; 7,6). Сярод іх вылучана 54 леваллуазскіх скола.
Цэлых пласцін мала. Пласціны прадстаўлены галоўным чынам рознымі фрагментамі (верхнімі, сярэднімі і ніжнімі часткамі). Агранка іх досыць грубая. Шырыня пласцін у межах 2 - 3,5 см, а таўшчыня - 0,3 - 1,3 см. Пласцін з па-геаметрычнаму правільнай агранкай не так ужо шмат. Трэба заўважыць, што нуклеусаў, з якіх маглі быць зняты пласціны, на помніку практычна не выяўлена. Маюцца толькі асобныя пласціністыя сколы на працоўнай паверхні адзінкавых нуклеусаў з паралельным плоскасцевым прынцыпам расшчаплення. У той жа час не даводзіцца сумнявацца ў тым, што некаторыя пласціны былі сколаты наўмыснай выявай. Іншыя ж, верагодна, атрымаліся пры вырабе двухбаковых прылад ці выпадковым чынам пры здыманні адшчэпаў з нуклеусаў, а дакладней, падчас выдалення карнізаў у іх прыпляцовачнай часці. Іншымі словамі, гэта адыходы вытворчасці.
Вызначаную цікавасць уяўляюць аскепкі. Аскепкі сярэдніх памераў складаюць 721 экз. (28,61%), аскепкі дробныя і лускавінкі - 1681 экз. (66,70%), вельмі дробныя аскепкі і лускавінкі - 118 экз. (4,68%). Дарэчы будзе дапусціць, што асноўная частка дробных і вельмі дробных аскепкаў і лускавінак узнікала пры вырабе двухбаковых прылад і ў меншай ступені – расшчаплення нуклеусаў. Пры гэтым трэба звярнуць увагу на невялікі лік вельмі дробных аскепкаў і лускавінак. Верагодна, што вызначаная іх частка магла быць знесена вадой. Аднак, хутчэй за ўсё, гэта тлумачыцца прысутнасцю вялікага ліку буйных і грубых біфасіяльных формаў і адсутнасцю дробных прылад падобнага роду, г.зн. скончаных наканечнікаў.
Пяройдзем да прылад. Адбойнікамі з'яўляюцца жалвакі яйкападобнай формы і масіўны адшчэп (мал. 4,4). У апошняга сляды ўдараў у выглядзе забітасці лакалізуюцца на неапрацаванай паверхні адшчэпа. Згадаем прылады (іх 15 экз.), сярод якіх з той ці іншай ступенню ўпэўненасці можна вылучаць скрэблападобныя і скрэбкападобныя прылады (мал. 4,2,7; 5,4), пласціны з грубай рэтушшу, адшчэпы з рэгулярнай і нерэгулярнай рэтушшу, а таксама нявызначаныя абломкі прылад. У аднаго буйнага грубага скрабка, выкананага на першасным адшчэпе, на адным з краёў з боку брушка адзначана некалькі буйных і дробных фасетак рэтушы (мал. 5,4). Прычым дробная рэтуш з'яўляецца забіваючай, якая, хутчэй за ўсё, паўстала падчас выкарыстання прылады, можа быць, у якасці рэтушора. Тыповыя скрабкі (мал. 4,6) і скрэблы рэдкія. Згадаем востраканечнік (мал. 4,3) і адшчэп з базальным патанчэннем (мал. 4,8). Варта звярнуць увагу на складаную марфалогію аднаго са скрэбкападобных прылад (мал. 4,2). У вызначанай ступені гэта славеснае спалучэнне здаецца супярэчлівым. Гаворка ідзе пра прыладу, у якой брушка зыходнага адшчэпа аформлена падоўжанымі сколамі па ўсёй паверхні. Магчыма, што гэта было ажыццёўлена з мэтай уплашчэння нарыхтоўкі. Характэрна, што працоўнае ляза аформлена нядбайна і не па ўсім абводзе грубай рэтушшу. Масіўны адшчэп з часткова рэгулярнай рэтушшу на дыстальным канцы можна адносіць да атыповых скрабкоў ці нарыхтоўцы скрабкоў (мал. 4,7). Складаным у тыпалагічным стаўленні з'яўляецца таксама буйны першасны адшчэп з рэгулярнымі небуйнымі сколамі па адным бакавым краі (мал. 5,5). Дыстальны канец аформлены часткова са спінкі, а таксама буйным сколам з боку брушка. Назваць такую прыладу скрэблам было б няслушна не толькі па чынніку буйных памераў прылады, але таксама з-за наяўнасці важнага формаутваральнага элемента - дыстальнага канца, вылучанага наўмысна. Правільней гэты выраб прылічыць да атыповых макрапрыладаў, якія маюць стаўленне да працэсу выраба двухбаковых наканечнікаў.
Найвялікую цікавасць уяўляюць біфасіяльныя формы (мал. 5,3; 6,1-4, 7,1-3). Вылучана некалькі грубых прылад падобнага тыпу (мал. 6,1,4). Адзін з грубых біфасаў (мал. 6,4) мае вельмі масіўную падставу, якую не атрымалася уплашчыць. Дадзены біфас варта адносіць да ліку тэхналагічна няўдалых асобнікаў. Іншыя біфасы - меней масіўныя. Амаль усе яны прадстаўлены абломкамі (мал. 5,3; 6,2, 7,2-3). Дадзеныя біфасы ў сваёй большасці маюць завужаную форму. У некаторых асобнікаў адзначана міндалепадобная форма. Разгляданыя біфасы груба апрацаваны: сколы і рэтуш аздаблення практычна адсутнічаюць. Небуйныя цэлыя біфасы марфалагічна таксама невыразныя (мал. 6,3; 1,1). Прымаючы да ўвагі аналагічныя прадметы з Біручай балкі 2 і 1а, варта дапушчаць, што ўсе біфасіяльныя формы - гэта няскончаныя, першым чынам неатрымаўшыяся прылады, а, дакладней, наканечнікі, пакінутыя на пачатковай стадыі апрацоўкі.
Цэлыя двухбаковыя наканечнікі ці іх абломкі не былі знойдзены. Аднак адзначана некалькі прылад, у якіх начарна аформлена мадэль менавіта дадзенай прылады. Па аналогіі з матэрыяламі пластоў 2 і 3 Біручай балкі 2, а ў роўнай меры 1а і 1в, можна меркаваць, што гаворка ідзе пра гэту групу прылад, якія мелі, верагодна, лістападобную форму. Улічваючы тыпалогію вырабаў і іх склад, апраўдана будзе злучаць індустрыю Біручай балкі 1 з майстэрняй па вырабу нарыхтовак лістападобных вастрыёў. Канчатковае афармленне ажыццяўлялася ў іншым месцы, г.зн. на стаянцы. Пры гэтым варта абмовіцца, што наступныя працы на помніку могуць унесці папраўкі і нават змены ў яго функцыянальны тып. Адной з асаблівасцяў культурнага пласта на майстэрнях з'яўляецца наяўнасць асобных скупнасцяў, якія маюць неаднолькавыя памеры і, што істотна, розны тыпалагічны склад індустрыі.
Коратка спынімся на знаходках, выяўленых у зачыстцы 3. Сярод вырабаў, якія адбываюцца са скупнасці, вылучаны нуклепадобныя абломкі (10 экз.), нуклеусы (2 экз.), адшчэпы (125 экз.), пласціны (17 экз.), бакавыя сколы (4 зкз.), аскепкі і лускавінкі (87 экз.), прылады (4 экз.). Пераважаюць адшчэпы з частковай скарынкай ці без скарынкі. Цэлыя пласціны адзінкавыя. Агранка іх даволі грубая. Прылад мала, але яны цікавыя і паказальныя. Вылучаны адшчэп з рэтушшу, абломак неазначальнай прылады з пяшчаніку і 2 абломка біфасаў. На захаваным канцы прылады з пяшчаніку бачна абітасць ад сістэматычных удараў. Магчыма, што гэта фрагмент адбойніка. Адзін з біфасаў прадстаўлены буйным абломкам (мал. 5,2). У прылады прасочваецца міндалепадобная форма. Яна досыць масіўна ў перасеку. Сколы і рэтуш аздаблення на дадзенай прыладзе адсутнічаюць. Другая біфасіяльная прылада мае выразна выяўленую завужаную форму (7,4}. Яе правільней зваць не біфасам, а наканечнікам. Гэта - буйны абломак прылады. Яна мае грубую апрацоўку і няроўныя абрысы. Гаворка ідзе пра няскончаную прыладу. З прамыіны, дзе матэрыял відавочна пераадкладзены, адбываецца некалькі адшчэпаў, аскепкаў, а таксама прылад. Сярод апошніх вылучаны чопінг, адшчэп з рэтушшу, скрэблападобная прылада і абломкі біфасаў (2 экз.). Апошнія маюць завужаныя прапорцыі і масіўны перасек (мал. 5,1; 7,5). Як адзначалася вышэй, стратыграфічная пазіцыя дадзеных знаходак не ясная. Ці з'яўляюцца яны інсітнымі ці переадкладзенымі, яшчэ мае быць вырашыць. Тым не менш можна лічыць, што тыпалагічна біфасы падобныя на біфасы з пласта 2 разгляданага помніка і пластоў 2 і 3 Біручай балкі 1а. Упэўнена адносіць гэтыя прадметы да пласта Зв пакуль няма падстаў.
Казаць пра храналагічныя рамкі 2-га пласта Біручай балкі 1 пакуль не ўяўляецца магчымым, паколькі прыродазнаўча-навуковае даследаванне яшчэ не праводзілася. Што да параўнання помніка з Біручай балкай 2, то разгляданы пласт, дарэчы, лепш супастаўляць з пластом 3 апошнім, які ўвязваецца з пачаткам асташкаўскага абляднення. Але гэта папярэдняе меркаванне, і яно мае патрэбу ў пацверджанні. Кажучы пра тыпалагічныя аналогіі індустрыі пласта 2 Біручай балкі 1, варта, першым чынам, звярнуцца да матэрыялаў пластоў 2 і 3 Біручай балкі 1а, дзе выяўлены вялікі лік падобных па форме біфасаў і няскончаных буйных лістападобных вастрыёў пераважна ў выглядзе абломкаў. Ставіць пытанне пра культурны статут помніка таксама яшчэ рана з-за адсутнасці выразных дыягнастычных формаў прылад. Ясна, што дадзеная індустрыя пакуль не можа быць прылічана да групы стралецкіх помнікаў і, мабыць, ставіцца да іншай археалагічнай культуры. З другога боку, рашэнне пытання пра культурную аснову індустрыі майстэрняў аб'ектыўна з'яўляецца нялёгкай справай, улічваючы функцыянальны тып помніка, г.зн. адсутнасць скончаных, функцыянальна значных прылад і прысутнасць вялікага ліку няскончаных, неатрымаўшыхся прылад і нарыхтовак. Будучыя раскопавыя і, натуральна, навуковыя працы на дадзеным помніку, несумнеўна, унясуць выразнасць у закранутыя ў артыкуле пытанні.
Літаратура
1. Матюхин А. Е. Палеолитические мастерские Восточной Европы. Автореф. дис.... докт. ист. наук. СПб., 1996.
2. Matioukhm А. Е. Les ateliers paleolithiques superier de la vallee du Donets Severski (region de Rostov, Russie)// L'Anthropologie. T.102. 1998. №4.
3. Матюхин A. E. Палеолитическая мастерская в бассейне Нижнего Дона // Археологические вес¬ти. 1994. №3.
Крыніца: http://vantit.ru/component/k2/item/1
70-е гады - юбілейнае дзесяцігоддзе ў вывучэнні палеаліту ў Расіі. У 70-х гадах мінулага стагоддзя была адкрыта цэлая серыя верхнепалеалітычных стаянак ва Ўсходняй Еўропе, дзе яны да таго наогул не былі вядомыя. Такія Гонцаўская стаянка на р. Удае (1873), Карачараўская на Ацэ (1877), Касцёнкаўская на Дану (1879). Адмысловая роля стаянкі ў Воўчым Гроце ў Крыму складаецца ў тым, што яна апынулася першай мусцьерскай, сярэднепалеалітычнай стаянкай, адкрытай у Расіі.
Воўчы Грот быў адкрыты і ўпершыню падвергнуты археалагічным раскопкам у 1880 г. К. С. Мерэжкоўскім. Як вядома, два летніх сезоны 1879 і 1880 гг. антрапалагічных пошукаў у Крыму былі незвычайна ўдалыя: адкрыты амаль усе найболей вядомыя ў нашы дні разнастайныя палеалітычныя стаянкі Крыму, пасля дэталёва вывучаныя Г. А. Бонч-Асмалоўскім. Сабраны К. С. Мерэжкоўскім у Воўчым Гроце матэрыял быў невялікі і пазней згубіўся разам з іншымі яго матэрыяламі па палеаліту Крыму. Выдадзеныя ў яго папярэднім паведамленні звесткі пра раскопкі вельмі няпоўныя і не заўсёды ўзгадняюцца з нашымі дадзенымі. Застаўся неапублікаваным нават план стаянкі і яе раскопак. Вельмі скупыя таксама звесткі пра стратыграфію стаянкі і культурным пласце.
У прыведзены Мерэжкоўскім спісе фауны, рэшткі якой былі выяўлены ў Воўчым Гроце, увайшлі наступныя віды: дзікі бык, высакародны алень, казуля, сайга, дзікі конь, мамант і барсук.
Знойдзеныя К. С. Мерэжкоўскім усяго дзве крэмневых прылады вельмі тыповыя: гэта невялікае "ручное секла" (coup de poing) з двухбаковай абіўкай і выдатны "ручны востраканечнік" (pointe a main), выраблены з плоскага крэмневага адшчэпа. К. С. Мерэжкоўскі з поўным правам аднёс адкрыты ім помнік да ліку стаянак мусцьерскага тыпу. Мусцьерскі ўзрост яго быў пацверджаны найбуйным аўтарытэтам таго часу - Габрыэлем Мортыльле, які перавыдаў ў сваёй манаграфіі адну з крэмневых прылад. З тых часоў Воўчы Грот атрымаў шырокую вядомасць як першая стаянка мусцьерскай эпохі ў Расіі.
Аднак на працягу амаль шасцідзесяці наступных гадоў навука не ўзбагацілася ніякімі новымі дадзенымі пра гэты цікавы помнік старажытнасці, хоць спробы і прадпрымаліся. Так, у 1924 г. Воўчы Грот быў падвергнуты трохдзённаму абследаванню і рэкагнасцыровачным раскопкам Г. А. Бонч-Асмалоўскім; наколькі нам вядома, там рабіў пошукі і Н. Л. Эрнст - даследнік мусцьерскай стаянкі ў пячоры Чакурча каля Сімферопаля. Але ні таму ні іншаму не атрымалася выявіць у гроце ніякіх слядоў культурных рэштак мусцьерскага часу, і з тых часоў сярод адмыслоўцаў канчаткова ўмацавалася меркаванне, што Воўчы Грот як археалагічны помнік у поўнай меры вычарпаны.
Поўная адсутнасць у адмысловай літаратуры якіх-небудзь ілюстрацый, якія характарызуюць хоць бы умовы размяшчэння Воўчага Грота і яго вонкавы выгляд, заахвоціла аўтара ў 1937 г., падчас раскопак новай мусцьерскай стаянкі Чагарак-Коба, даручыць аднаму з супрацоўнікаў Крымскай палеаантрапалагічнай экспедыцыі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта студэнту Б. І. Татарынаву вырабіць вонкавую фіксацыю і апісанне помніка, што ён і зрабіў. Выкапаны пры гэтым абследаванні выпрабавальны шурф таксама не даў дадатных вынікаў, але высветленыя пры гэтым значныя памеры грота прывялі нас да рашэння вырабіць у ім больш старанныя пошукі, бо ў гэтак буйнай пячоры, калі яна не была ў свой час раскапана цалкам, маглі захавацца хоць бы асобныя невялікія рэшткі палеалітычных культурных адкладаў. Такія пошукі былі выраблены ў наступным, 1938 г. студэнтамі Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта і аднаго з ленінградскіх інстытутаў пад кіраўніцтвам А. Н. Бадэра.
Воўчы Грот уяўляе сабою эфектную, адносна буйную пячору, размешчаную ў 12 км да усходу ад Сімферопаля, у аголенай скале жаўтлявага нуммулітавага вапняка над квітнеючай далінай р. Бештэрэк, каля скрыжавання апошняй з шашой, кіроўнай у Феадосію. Яна добра бачна з шашы і лёгка даступна для турыстаў. Паднімаючыся з даліны да пячоры, вы трапляеце на даволі шырокую, нахільную да даліны зялёную пляцоўку, апраўленую зверху паўцыркам скал і ў паўднёва-заходняй сваёй частцы якая абрываецца над уваходам у невялікі ніжні грот, пазначаны намі як грот № 2. На вышыні 18 м над ракой шырока адкрыты уваход галоўнага грота вядзе прама з пляцоўкі ва ўнутранае памяшканне, якое пашыраецца ў глыбіні да 11 - 12 м і даўжынёй у сярэднім 15 м. Даволі высокі ў сярэдняй частцы столь становіцца ніжэйшым у глыбіні грота, асабліва ў паўднёва-заходнім пашырэнні. Месцамі няроўная, скалістая падлога грота выходзіць на паверхню, а ў цэнтральнай частцы ўвесну і пасля моцных дажджоў запасіцца вада, якая сцякае зверху па брылі скалы над уваходам; гэта прыкметна пры аглядзе падоўжнага профіля пячоры, яе падлогі і пляцоўкі перад ёю.
Цалкам верагодна, што гэта істотная нязручнасць пячоры як жыллё мела месца, хоць бы збольшага, і ў чацвярцічны час. Яно пагаршаецца тым, што ўваход грота звернуты на паўночны захад. Такім чынам, пячора, быўшы адкрытая сіверам, амаль не абаграваецца сонцам, што не магло не аказваць у свой час істотнага уплыву на выбар яе пад жыллё першабытным чалавекам. Тым часам добра абароненае паўцыркам скал прастора перад гротам ужо з ранняй раніцы заліта сонечнымі прамянямі. Акрамя таго, з паўночна-усходняга боку, у брыля скалістай сцяны паўцырка яшчэ была прыкметная карычняватая паласа, якая магла пазначаць прымацаванне скалы, не так даўно абваліўшагася падстрэшка.
Пералічаныя акалічнасці і меркаванні прымусілі нас звярнуць пры раскопках адмысловую увагу менавіта на пляцоўку перад гротам, тым больш што яна, мабыць, не прыцягвала ўвагі папярэдніх даследнікаў.
Выкапаныя намі ў 1938 г. усярэдзіне пячоры дзве выпрабавальныя траншэі - падоўжная і папярочная - не далі амаль ніякіх слядоў старажытных адкладаў, але на пляцоўцы падоўжная траншэя ўсяго ў 2 - 3 м ад уваходу ў грот выявіла глыбокую скалістую западзіну, усю запоўненую магутным пластом чацвярцічнага суглінку, насычанага мусцьерскімі культурнымі рэшткамі. Яшчэ два рэкагнасцыровачных раскопа, арыентаваных тады ж на заходняй ускраіне пляцоўкі, амаль над гротам № 2 і з паўночнага захаду, у высокай скалы, паказалі, што амаль уся пляцоўка занята культурнымі рэшткамі; гэта стварала дрэнныя магчымасці для раскопак, хоць уся паўночна-усходняя частка пляцоўкі завалена велізарнымі грудамі абваліўшыхся са скал камянёў, а ў паўночна-заходнім шурфе, перш чым дасягнуць палеалітычнага пласта, нам прыйшлося пераадолець значную тоўшчу сярэднявечнага культурнага пласта і затым прабіць, пакрыўшыя яго ў выглядзе зваліўшыхся непасрэдна на яго яшчэ ў глыбокай старажытнасці, сцэментаваныя каменныя пліты.
У 1939 г. Інстытут антрапалогіі Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта пачаў раскопкі стаянкі. Памеры прыдатнага для раскопак і зусім не кранутага раней пляца, рэзкая акрэсленасць меж стаянкі, умовы залягання і захаванасць раскопак культурнага пласта дазволілі паставіць у якасці асноўнай задачы раскопак вывучэнне агульнай карціны старажытнага месцазнаходжання неандэртальцаў. Як згадвалася вышэй, Г. А. Бонч-Асмалоўскім, упершыню ўжыўшым раскопкі палеаліту адначасовымі вялікімі пляцамі (1923-1926 гг.), была распрацавана для Крыму найпадрабязная тады ў былым СССР схема развіцця ўсяго палеаліту, і былі вядомыя падставы распаўсюджваць яе на значна шырэйшую тэрыторыю, гэта значыць на ўсё Прычарнамор'е, што надавала ёй асабліва вялікае значэнне. У той жа час схема Бонч-Асмалоўскага мае слабыя месцы, вельмі спрэчныя, якія тычацца датоўкі вызначанай групы помнікаў, у прыватнасці ніжнепалеалітычных. І ўжо адразу пасля другаснага адкрыцця Воўчага Грота стала ясна, што даследаванне яго абяцае праліць новае святло на спрэчныя пытанні датоўкі цэлага шэрагу такіх ранніх палеалітычных стаянак Крыму, як Кіік-Коба, Чакурча і іншыя, а ў сувязі з гэтым і на ўзрост кіік-кобінскага неандэртальца.
Імкнучыся да магчыма больш поўнага вывучэння стаянкі, разлічанай на некалькі гадоў, мы пачалі ў 1939 г. раскопкі яе адразу з двух бакоў. Першым чынам быў вычышчаны да скалістага дна ўвесь пляц грота. Пры гэтым не было сустрэта ніякіх колькі-небудзь старажытных культурных рэштак. Пячору запаўняў тонкі, амаль чорны сучасны пласт, які ўтварыўся ў выніку сталага выкарыстання пячоры ў якасці загону для авечак. Пласт гэты залягаў непасрэдна на скале ці скалістым элювіі дна пячоры. Звычайныя ў старых пячорах адклады суглінку, друзу і іншых прадуктаў разбурэння вапняка тут, дзіўным чынам, адсутнічалі. Не падлягае сумневу, што яны былі штучна выдалены з пячоры, і пры гэтым параўнальна нядаўна. Уяўляецца найболей верагодным, што гэта было зроблена раскопкамі Мерэжкоўскім. Толькі ў самай глыбіні грота глыбокая расколіна ў няроўнай падлозе апынулася некранутай і была запоўнена характэрным жоўтым чацвярцічным суглінкам, у якім мы знайшлі абломкі некалькіх костак і сярод іх ікл мядзведзя.
Зараз, прымаючы да ўвагі беднату матэрыялу, сабранага Мерэжкоўскім усярэдзіне грота, мы канчаткова пераканаліся ў справядлівасці свайго папярэдняга заключэння, што пячора, па паказаных вышэй чыннікам, ніколі не з'яўлялася ўпадабаным месцам знаходжання насельнікаў стаянкі.
Крыніцы:
// Раздел “Стоянки древних людей”.
// Исследование палеолита в Крыму. Сборник научных трудов. О.Н.Бадер, Н. О. Бадер
http://kraevedenie.net/2010/04/21/volch
Главенчук А.В.
Адэскі дзяржаўны універсітэт ім. І.І. Мечнікава
У 1994 годзе былі працягнутыя даследаванні позняга паселішча Анетаўка-2 [Станка 1989]. Працы 1994 вяліся на участку ЕИ/13-22, які ўяўляе сабой працяг раскопак 1992/93 гг (ЕП/13-22) у паўночна-ўсходняй часткі. У папярэднія гады тут былі зняты чарназём "А" і "Б", гарызонты 0 і 1 культурнага пласта, у якіх выяўлены 61219 крэмневых вырабаў (25243 экз. з прамывання уключна), 13 вырабаў з іншых парод каменя (пяшчанік, кварцыт) . Папярэдні аналіз дазваляе казаць аб тым, што дадзены ўчастак уяўляе сабой цэнтр па апрацоўцы крэменю і вырабу паляўнічага узбраення. У мінулым сезоне было даследавана 3 мікрагарызонты культурнага пласта (120 м2), магутнасцю 0,22 м, дзе было сабрана 84535 крэмневых вырабаў (70713 экз. з прамывання уключна), 17 вырабаў з іншых парод каменя (граніт, пяшчанік, кварцыт) , 3 вырабы з косці (ляза).
Крэмневыя знаходкі з усіх 3-х мікрагарызонтаў тыпалагічна не адрозніваюцца ад асноўнай калекцыі Анетаўка-2 [Станка, Грыгор'ева, Швайко 1989]. Крэмневы інвентар прадстаўлены наступнымі асноўнымі групамі вырабаў: абабітыя галькі (21), нуклеусы (286); сколы: адшчэпы (8715), пласціны (1387), мікрапласціны (1474), сколы абнаўленне нуклеусов (222); адходы вытворчасці: аскепкі ( 874), разцовыя сколы (43). Сярод вырабаў з другаснай апрацоўкай: скрабкі (70), скоблі (29), разцы (128), ляза (75), мікравастрыі (71), сагайдакскае ляза (15), пласціны з рэтушшу(50), пласціны са скошаным канцом (17 ), мікрапласціны са скошаным канцом (10), мікрапласціны з рэтушшу (294), аскепкі і адшчэпы з рэтушшу (48), аскепкі і адшчэпы з падцёсам (12), пласціны з падцёсам (4), мікрапласціны з падцёсам (8), адшчэпы з выемкі утылізацыі (6), пласціны з выемкі утылізацыі (10), мікрапласціны з выемкі утылізацыі (1), арыгінальныя вырабы (4), камбінаваныя прылады (16): скрабкі-разцы, скрабкі-скоблі, скрабкі-ляза, разцы-ляза , скоблі-ляза. У калекцыі вырабы з іншых матэрыялаў: кавалда з граніту-гнейсамі, разец і драла рукі з пяшчаніку, 3 касцяных ляза. Крэмневыя знаходкі залягалі ў культурным пласце, змешаныя з дробнымі фрагментамі фауны, ёсць адзінкавыя знаходкі абпаленых костак. Па ўсёй вобласці сустрэты кавалачкі охры. У 3-м гарызонце зняцця выяўлены абломак косткі, афарбаваны охрай.
Мал. 1. Крэмневы інвентар паселішча Анетаўка-2.
Методыка раскопак Анетаўкі-2 уключае ў сябе таксама і прамыванне культурнага пласта [Станка 1994], што дазваляе пазбегнуць страт археалагічнага матэрыялу і аднавіць усе звёны ланцужка вытворчага працэсу. Грунт прамываўся паквадратна. Прамываннем грунту 3-х мікрагарызонтаў участка ЕИ/13-22 знойдзена 70713 крэмній, у тым ліку нуклеусы (3), сколы: адшчэпы і пласціны (13433, у тым ліку 5525 мікрапласціны), сколы абнаўлення нуклеусаў (50), адходы вытворчасці: аскепкі, лускавінкі, мікралустачкі, разцовыя сколы (56372), вырабы з другаснай апрацоўкай (665 ): ляза, скрабкі, разцы, скрабок-ляза, пласціны з прытупленай рэтушшу, пласціны з завостранай рэтушшу, аскепкі і адшчэпы з рэтушшу, вырабы з рэтушшу і выемкі утылізацыі мікраінвентар. Найбольш масава ў прамыванні прадстаўлены адходы апрацоўкі крэменю: аскепкі, лускавінкі, мікралустачкі, разцовыя сколы, якія складаюць 79,7% ад агульнай колькасці крэмнію прамывання. У калекцыі мікраінвентара, сабранай па матэрыялах прамывання: мікрапласціны з прытупленай рэтушшу, мікрапласціны з завостранай рэтушшу, мікрапласціны са скошаным канцом, мікрапласціны з рэтушшу і выманнямі утылізацыі мікравастрыі, ляза мікраграветцкага тыпу, мікравастрыі сагайдакскага тыпу, мікравастрыі без другаснай апрацоўкі (з рэтушшу утылізацыі) . Асабняком можна вылучыць скрабковыя лускавінкі (109), якія ўяўляюць сабой тыпалагічна дробныя адшчэпы і часта выкарыстоўваліся як нарыхтоўкі для сагайдакскіх вастрыёў.
РАСКОПКІ СТАЯНКІ АНЕТАЎКА-13 У 1994 ГОДЗЕ
І.В. Піструіл
Адэскі дзяржаўны універсітэт ім. І.І. Мечнікава
У 1994 годзе прычарнаморская экспедыцыя Адэскага дзяржаўнага універсітэта ім. І.І. Мечнікава пад кіраўніцтвам В.М. Станка працягнула даследаванні стаянкі Анетаўка-13, якая знаходзіцца на першай надпойменнай тэрасе правага берага Бакшалы ў 1,5 км на паўночны усход ад с. Шуцьке Даманеўскага раёна Мікалаеўскай вобласці.
Мал. 1. Анетаўка-13. 1994 Крэмневыя інвентар.
Раскоп 1994 быў закладзены як працяг раскопу 1992 г. па паўднёвай і заходняй сценах (участак АД/11-20 пройдзены да глыбіні 1,5 м). Пасля таго як глыбіня новага участка раскопу зраўнялася з глыбінёй раскопу 1992 работы вяліся на участку АК/1-20, які быў даследаваны да глыбіні 2,25 м. У сувязі з размытасцю літалогіі помніка археалагічны матэрыял фіксаваўся за метрычнымі гарызонтамі (0,25 м).
Усяго падчас раскопак 1994 знойдзена 6848 крэмневых вырабаў. Участак АД/11-20: 0-1,5 м - 4842 экз., Участак АК/1-20: 1,5-2,25 м - 2006 экз. За рознымі метрычнымі гарызонтамі тэхніка-тыпалагічны склад інвентара практычна аднастайны. Некаторыя адрозненні ў статыстычных суадносінах будуць разгледжаны ў наступных публікацыях. Прывядзем сумарны тыпалагічны склад інвентара. Па тэхніка-тыпалагічных складам крэменя калекцыя 1994 падпадзяляецца: толькі галькі - 828 экз.; абабітыя і расколатыя галькі - 998 экз.; нуклепадобныя аскепкі - 174 экз.; нуклеусы - 101 экз.; аскепкі - 1983 экз.; адшчэпы - 908 экз.; пласціны - 5 экз.; аскепкі і адшчэпы са слядамі выкарыстання - 772 экз.; лязо - 330 экз.; скрабкі - 251 экз.; скрабкі з "носікам" - 94 экз.; разцы - 169 экз. ; пашкрэбла - 54 экз.; аскепкі і адшчэпы з рэтушшу - 50 экз.; скоблі - 90 экз., іншыя - 6 экз.
Крэмневы інвентар залягаў ва ўсіх гарызонтах. Колькасць крэмневых вырабаў паступова памяншалася з верхніх гарызонтаў да ніжніх. На участку АД/11-20 крэмень быў раўнамерна размеркаваны на ўсіх гарызонтах зняцця. Размеркаванне крэмнію на участку АК/1-20 было некалькі іншым. Асноўная маса крэмневых вырабаў канцэнтравалася ў паўночна-усходнім куце раскопу па лініі ІК/1-10. Аднак, выразна акрэсленых навал на раскопе не прасочваецца.
Крыніца: http://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Sci/Ar
У вёсцы Абалонь Каропскага раёна Чарнігаўскай вобласці падчас капання ямы для бурэння свідравіны ў памяшканні качагаркі мясцовай школы на глыбіні 1,5 метра былі знойдзеныя косткі і бівень маманта часоў палеаліту.
Спачатку на месца знаходкі прыбылі супрацоўнікі Мезінскага нацыянальнага прыроднага парку. Пазней у сяло прыехалі спецыялісты Інстытута археалогіі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны на чале з малодшым навуковым супрацоўнікам аддзела археалогіі Каменнага стагоддзя Дзмітрыем Ступак.
Паводле яго слоў, выяўленыя косткі жывёлы датуюцца верхнім палеалітам, іх узрост дасягае 13-15 тысяч гадоў.
Найбольш унікальная знаходка - бівень, на ім ёсць разьба. Яго даўжыня 55 сантыметраў, дыяметр, - 5.5.
Знаходкі плануюць перадаць у Музей археалогіі НАН Украіны, а на месцы іх выяўлення ў наступным годзе - правесці археалагічныя раскопкі.
Знайшлі рэшткі маманта выпадкова: "Хацелі зрабіць свідравіну для вады. Менавіта так і натыкнуліся на косткі маманта. І калі яны пачалі падымаць гэтыя косткі маманта, яны і знайшлі гэты бівень. Мы знайшлі культурны пласт. Гэта значыць, гэта гарызонт, дзе жылі людзі. Потым мы знайшлі крэмній і кварцыт, гэта значыць, прылады, якія даўнія людзі рабілі. Мы знайшлі разцы - прылады, якімі яны гэты самы бівень і рэзалі ", - распавёў Д.Ступак.
Навуковыя работнікі здзіўлены тым, як добра захаваўся і бівень, і іншыя косткі маманта. Дапускаюць, што адбылося гэта дзякуючы спецыфічнай глебе. Знойдзены бівень, пасля таго, як яго адкапалі, некалькі дзён праляжаў без спецыяльнай апрацоўкі. Як правіла, патлумачыў яшчэ адзін удзельнік раскопак Дзяніс Прадко, костка ўжо павінна была б рассыпацца.
"Выдатная захаванасць костак. Гэты бівень мы апрацавалі клеем ПВА, каб ён не распаўся", - адзначыў ён.
Расшыфраваць адзнакі на біўні навуковыя работнікі пакуль не могуць.
Дзмітрый Ступак дапускае, што мамант, якому належаў бівень, быў зусім маладым, і старажытныя людзі яго падстрэлілі. Пра гэта сведчыць і наяўнасць разнастайных ліній і насяканняў на біўні, бо рэзаць па маладых костках было значна лягчэй.
Што ж менавіта намалявана на біўні, навуковыя работнікі пакуль яшчэ дакладна сказаць не могуць.
Адзін з малюнкаў, па словах Дзмітрыя Ступака, нагадвае сцяну ў жыллі старажытнага чалавека, выкладзеную сківіцамі маманта.
Яна рабілася так: 1 сківіцу ўкладвалася ў другую, потым у трэцюю, і так выкладвалася сцяна. І падобны малюнак ёсць і на знойдзеным біўні.
Навуковыя работнікі дапускаюць, што бівень быў культавай рэччу.
У мінулым годзе Сумскія вадалазы знайшлі костку маманта. Гістарычную знаходку паднялі з 4-метровай глыбіні ракі Псел ва ўрочышчы Зялёны Гай, што ў прадмесці абласнога цэнтра.
Крыніца: http://gazeta.ua/ru/articles/life/_v-uk
НА ЧАРНІГАЎШЧЫНЕ РАСКАПАЛІ УНІКАЛЬНЫ ТВОР МАСТАЦТВА ЭПОХІ ПАЛЕАЛІТУ
Пад качагаркай школы сяла Абалоньне знайшлі унікальную рэч - бівень маманта з разьбой, вырабленай рукамі краманьёнцаў. Ён можа быць культавай рэччу першабытных людзей.
Пад качагаркай школы сяла Абалоньне на Чарнігаўшчыне знайшлі косткі і біўні мамантаў эпохі палеаліту. Навукоўцы мяркуюць, што 15 тысяч гадоў назад у самым цэнтры сучаснага сяла была стаянка краманьёнцаў.
Сярод костак раскапалі унікальную рэч - бівень з разьбой, выраблены рукамі далёкіх продкаў украінцаў. Што менавіта намалявалі на ім старажытныя людзі, цяпер расшыфроўваюць навукоўцы.
Унікальную знаходку зрабілі качагары. Калі выйшла з ладу вадзяная вежа, яны пачалі капаць студню пад уласную свідравіну. Вырылі ледзь больш метра і натыкнуліся на рэшткі жывёл нябачаных памераў.
"Першы бівень знаходкі рассыпаўся, затое другі быў звычайны. І трэцяй знайшлі ужо вельмі вялікую костку, такую што трэба было рабіць падкоп, каб яе дастаць, знайшлі і гэтыя косткі - 6 пазванкоў разам і адзін асобна", - распавёў качагар Ігар Куляшоў.
Зараз жа, наступнай вясной навукоўцы плануюць пачаць у Абалоньні маштабныя раскопкі і знайсці рэшткі жылля нашых старажытных продкаў.
"Гэта сапраўды сенсацыя. Такі бівень, з такой гравіроўкай, гэта проста фантастычная знаходка", - перакананы малодшы навуковы супрацоўнік Інстытута археалогіі НАН Украіны Зміцер Ступак.
Рэшткі маманта перадалі Інстытуту археалогіі, бо гэтая знаходка неацэнная, такіх - не больш за 10 ва Ўкраіне. Але і яны, відавочна, саступаюць біўню з-пад Абалоньня. Ён можа быць культавай рэччу першабытных людзей. На ім навукоўцы ўбачылі малюнак жанчыны, змей, а яшчэ нямала насяканняў рознага памеру, значэнне якіх яшчэ патрэбна разгадаць.
Крыніца: http://analitika.at.ua/news/na_chernigo
У раёне Оўручскага лёсавага масіва вядома некалькі палеалітычных месцазнаходжанняў - Швабы, Даўгінічы [1], Збранькі, Клінец [2]. Крэмневы матэрыял раскапаных стаянак, аднак, вельмі нешматлікі. То ж можна сказаць і пра іншыя месцазнаходжанні палеалітычнага часу гэтага раёна - Швабы і Збранькі, дзе быў сабраны толькі нешматлікі пад'ёмны матэрыял.
У наш час новы цікавы матэрыял атрыманы пры даследаванні стаянкі Збранькі.
Стаянка Збранькі Оўручскага р-на Жытомірскай вобл. размешчана на лёсавым плато ў 0,5-0,6 км паўночней с. Збранькі. Стаянка займае роўную пляцоўку паміж двума ярамі. Паверхня яе мае слабы нахіл у паўднёвы бок, да раўчука, які ўпадае ў р. Нарынь. Вышыня месцазнаходжання над поймай Нарыні 25-35 м.
Вонкавы агляд паверхні месцазнаходжання паказаў, што знаходкі распаўсюджваюцца на адносна невялікім пляцы, утвараючы выцягнутую з поўдня на поўнач пляму 55-60X15-20 м. Для высвятлення умоў залягання матэрыялаў закладзена пункцірная траншэя ў кірунку поўнач - поўдзень, даўжынёю 26 м. У паўночных шурфах траншэі выяўлена скупнасць крэменяў. Яны залягалі прама ў глебавым пласце (таўшчыня пласта 20-25 см). У гэтым месцы зроблены невялікі раскоп (19 м2).
Крэмень знойдзены на першым штыку (0-0,2 м). Усе шурфы уступамі даведзены да глыбіні 1-1,1 м, а ў ярах па абодва бакі траншэі на 29 м да захаду і 16 м да ўсходу ад яе зроблены зачысткі агаленняў. Стратыграфія ў шурфах і зачыстках ідэнтычная. Ніжэй даём апісанне разрэзу заходняй зачысткі:
I - шэрая дробназярністая глеба, якая сфармавалася на лёсе (0-0,2 м);
II - белаватая гліна, той жа структуры (падзол?), пераход ад першага да другога пласта рэзкі (0,2-0,35 м);
III - шчыльны буры абжалезнены суглінак, які ўзнік, мабыць, ?у выніку вымывання вокіслаў жалеза, больш цёмны ў верхняй частцы, святлей унізе па глыбіні 0,9-1,1 м, дзе прыкметныя толькі гарызантальныя бурыя палосы "арштэйна" (0,35-1,1 м)\
IV - дробназярністы пылеваты лёс палевага колеру, зляжалы,
ідзе па ўсёй глыбіні раскопа (2,1 м).
Археалагічныя знаходкі, як паказвалася, залягалі толькі ў паўночных шурфах траншэі ў глебавых пластах. У зачыстках у яраў нічога не выяўлена.
Мяркуючы па дадзеных раскопак, стаянка мела вельмі невялікія памеры. Знаходкі ўтвораць пляму папярочнікам не больш за 8-10 м. Намі выкрыты амаль увесь пляц гэтай скупнасці. Як паказалі шурфы, закладзеныя затым да поўначы ад раскопа, працяг культурнага пласта магчыма толькі ў гэтым кірунку.
У сувязі з тым што знаходкі залягалі ў глебавым пласце на малаважнай глыбіні, усе яны, безумоўна, знаходзіліся не ў першасным становішчы. Па захаванасці яны нічым не адрозніваюцца ад знаходак на паверхні. Усе яны маюць белую паціну, але слядоў абкатанасці не назіраецца.
Крэмень жэлвачны шэрага колеру, мясцовага валынскага паходжання. Усяго ў калекцыі са стаянкі Збранькі налічваецца больш 1200 крэмневых вырабаў. Іх тыпалагічны склад наступны: нуклеусы - 20 (экз.); нуклепадобныя абломкі - 17; сколы верхняй пляцоўкі з нуклеусаў - 2; падоўжаныя сколы і раберчатыя пласціны - 17; пластыды ножападобныя - 85; нож на пласціне - 1; скрабкі - 5; скрабкі зубчастыя - 5; разцы - 3; пласціны з затупленай спінкай - 8; адшчэпы ў колькасці больш 1000.
Нуклеусы галоўным чынам канічныя аднапляцавыя; яны амаль заўсёды аднабокія, г. зн. з рэшткамі скарынкі на адным з бакоў. Усяго такіх нуклеусаў 16, у тым ліку 8 прамапляцавых (мал. 1, 2), і гэтулькі ж з моцна скошанай ударнай пляцоўкай (мал. 1, 2). Акрамя таго, ёсць два невыразных двухпляцавых нуклеуса (адзін чоўнападобны) і два нуклеусы з падоўжна-папярочным здыманнем пласцін. Маецца значная колькасць нуклепадобных абломкаў і сколаў з нуклеусаў.
Пласціны буйных і сярэдніх памераў. Першыя (36 экз.) шырынёй да 3,5 см, тоўстыя, з няправільнымі гранямі на спінцы, часта з рэшткамі жалвачнай скарынкі; ударная пляцоўка вялікая (мал. 1, 3, 4). Пласціны сярэдніх памераў маюць у папярочніку 1,2-2,4 см. Яны агранены больш старанна, адносна тонкія ў разрэзе, хоць фасеткі на іх спінках таксама даволі няправільныя.
Пры аналізе ўсяго комплексу знаходак на стаянцы Збранькі звяртае на сябе увагу адносна невялікі адсотак (0,02) гатовых прылад працы і перавага адшчэпаў, ножападобных пласцін, нуклеусаў. Сярод прылад вылучаюцца наступныя віды: скрабкі, звычайныя і зубчастыя; нож на пласціне; разцы; пласціны з затупленай спінкай.
Тып скрабка ў комплексе няўстойлівы, скрабкі вырабляліся з розных нарыхтовак: з вельмі тоўстых вялікіх пласцін, адшчэпаў, сколаў з верхняй пляцоўкі нуклеуса і інш. Тыпалагічна ўсе яны канцавыя (мал. 1, 16, 18).
Своеасаблівую групу прылад складаюць "зубчастыя скрабкі" (мал. 1, І7), вырабленыя звычайна з нуклепадобных абломкаў папярочных сколаў нуклеусаў ці буйных адшчэпаў. Для працоўнага краю гэтых вырабаў характэрна наяўнасць аднаго ці некалькіх выступаў (зубцоў) і западзін, сфармаваных буйнымі сколамі. Сляды спрацаванасці ў выглядзе дробнай рэтушы і "забітасці" маюцца як на зубцах, так і на западзінах працоўнага краю. У двух выпадках працоўнае лязо звычайнага круглявага скрабка і зубчастага спалучаюцца ў адной прыладзе (мал. 1, 18). У асобных выпадках у ролі "зубчастых скрабкоў" маглі быць прыстасаваны і нуклеусы, на якіх маюцца таксама выступы і западзіны, якія ўзнікаюць падчас здыманні пласцін з вялікай ударнай пляцоўкай.
Мал. 1, Збранькі. 7-72, 14-18- крэмневыя вырабы; 13 - горны крышталь
Аналагічныя нуклепадобныя зубчастыя вырабы вылучаюцца таксама і ў калекцыі стаянкі Пушкары I (раскопкі П. І. Барыскаўскага)[3].
Адным асобнікам у комплексе прадстаўлены нож з крутой краявой рэтушшу ў раёне "ручкі" і месцы для упора пальцам (мал. 1, 14).
У калекцыі вылучана тры разцы. Два з іх вуглавога тыпу (мал. 1, 5), а адзін - на вуглу зламанай пласціны (мал. 1, 6).
Вельмі выразную серыю вырабаў стаянкі складаюць пласціны з затупленай спінкай, якія захаваліся, нажаль, амаль усе ў абломках (мал. 1, 7-12). Для іх вырабу падбіраліся адносна добра граненыя пласціны, даволі тоўстыя ў перасеку. Спінка гэтых вырабаў затуплівалася крутой краявой рэтушшу. Часам такой рэтушшу
"з'ядалася" амаль траціна першапачатковай шырыні пласцінкі. У адным выпадку падпраўка рэтушшу маецца і на другой доўгай грані пласціны. У некаторых пласцін з затупленай спінкай маецца адзін востры край, што можа сведчыць пра выкарыстанне гэтых вырабаў у якасці вастрыёў дроцікаў. Пласціны з затупленай спінкай са Збранек знаходзяць некаторыя аналогіі ў вырабах гэтага роду з Пушкароў, раскопкі 1933 г.[4]
Рэдкай для палеаліту знаходкай з'яўляецца пласціна, вырабленая з горнага крышталя (мал. 1, 13).
Спрабуючы вызначыць культурна-храналагічнае месца матэрыялаў са стаянкі Збранькі, варта першым чынам падкрэсліць іх наступныя асаблівасці. У першых, вельмі прымітыўная тэхніка выраба ножападобных пласцін, пра што сведчаць іх буйныя памеры, няправільныя абрысы і ў большасці выпадкаў вялікая ударная пляцоўка. Па-другое, цалкам адсутнічаюць прылады працы, вырабленых тэхнікай плоскай рэтушы, і, наадварот, існуюць вырабы, вырабленыя тэхнікай крутой краявой рэтушы. У трэціх, няўстойлівая тэхніка выраба скрабкоў і разцоў, для якіх выкарыстоўваліся самыя разнастайныя нарыхтоўкі.
Разам з тым наяўнасць тут канічных прама- і косапляцовачных нуклеусаў паказвае на тое, што тэхніка расшчаплення крэменя мела цалкам верхнепалеалітычны характар.
Усё сказанае вышэй дазваляе збліжаць крэмневы комплекс стаянкі Збранькі у культурна-храналагічным плане з матэрыяламі такіх стаянак, як Пушкары І. У Пушкарах I, аднак, колькасць пласцін з затупленай спінкай адносна большая і іх асартымент разнастайней. У Пушкарах, Клюсах значна больш скрабкоў і разцоў і тыпы іх больш устойлівыя. Мяркуючы па тэхніцы вырабу прылад працы, стаянка у Збраньках больш прымітыўная, чым у Пушкарах I. Стаянка ставіцца, магчыма, яшчэ да перадпушкароўскага часу. У комплексе Збранек, аднак, мусцьерскія формы вырабаў цалкам адсутнічаюць, што азначае для некаторых стаянак пачатак позняга палеаліту Валыні [5].
Такім чынам, Збранькі у храналагічным плане, па нашым меркаванні, знаходзяцца дзесьці паміж Радамышлем і Пушкарамі I, такім чынам, стаянка Збранькі павінна ставіцца да ранняй пары верхняга палеаліту Валынскага Палесся. Мабыць, гэтым жа часам павінна датавацца і стаянка Даўгінічы, дзе выяўлены пласціны з затупленай спінкай, тыпу блізкага да знаходак у с. Збранькі.
1. Левицъкий І. Довгинецька палеолітична стадія.— Антропологія, III, Київ, 1929, 1930.
2. Месяц В. А. Новая находка орнаментированного бивня мамонта. КСИА АН УССР, № 6, 1956; его же. Следы новой позднепалеолитической стоянки в окрестно стях Овруча.— КСИА АН УССР, № 7, 1957.
3. Материалы раскопок в Пушкарях I хранятся в фондах отдела археологии Института зоологии АН УССР
4. Рудинский М. Я. Пушкари.—СА, IX, 1947, табл. III, 16, П.
5. Шовкопляс Г. Палеолітична стоянка Радомишль.— Археологія, XVI, 1964.
http://ovruch.info/publ/paleoliticheska
Пры раскопках выяўлены шматлікія крэмневыя прылады (разцы, скрабкі, пласцінкі з прытупленым краем, праколкі), майстэрні па іх вырабу, рэшткі старажытных жывёл (маманта, паўночнага аленя, пясца і інш.), сляды жылля і ветравых заслонаў, складзеных з костак маманта, агменяў. Сярод касцяных вырабаў - каралі, праколкі, шылы, наканечнікі стрэл, абломкі бранзалетаў, арнаментаваныя прадметы, фрагмент стылізаванай жаночай статуэткі, пласціны з біўня, пакрытыя геаметрычным арнаментам.
Не выключана, што вядомыя пакуль яшчэ не ўсе найстаражытныя помнікі на гэтым участку даліны Дзясны. У найблізкія гады плануецца працягнуць даследаванне стаянкі Супонева сіламі Бранскага краязнаўчага музея, нядаўна паўторна абследаванай А.А. Чубурам і В.Н. Гур’янавым.
Літаратура:
1. Археологическая карта России: Брянская область/Авт.- сост. А.В. Кашкин. - М., 1993.- С. 34-35.
2.Береговая Н.А. Палеолитические местонахождения СССР. - М.- Л., 1964. - С. 62-63.
3.Величко А.А., Грехова Л.В., Губонина З.П. Среда обитания первобытного человека Тимоновских стоянок. - М., 1977.
4.Воеводский М.В. Тимоновская палеологическая стоянка//Рус. антрополог. журн. - 1929. - Т. 18. Вып. 1-2. - С. 59-69.
5.Городцов В.А. Тимоновская палеолитическая стоянка: Результаты археолог. Раскопок в 1933 г.//Труды Института антропологии, этнографии и археологии АН СССР. - М., 1935. - Т.1. Вып. 3.
6.Городцов В.А. Социально-экономический строй древних обитателей Тимоновской палеолитической стоянки//Сов. этнография. - 1935. - №3.
6.Городцов В.А. Тимоновская палеолитическая стоянка//Вестник Акад. Наук СССР. - 1932. - №6. - С. 34-38.
7.Грехова Л.В., Сорокмна Р.А. Разведывательные работы у с. Тимоновка в 1965 г.//Краткие сообщения Института археологии. - 1969. - Вып. 117. - С. 28-43.
8.Ефименко П.П. Палеолитические стоянки Восточно-Европейской равнины//Труды Международной конференции Ассоциации по изучению четвертичного пероида Европы. - М.- Л., 1934. - Вып. 3. - С. 108.
9.Памятники истории и культуры Брянщины. - Брянск, 1970. - С. 58-103.
10.Памятники земли брянской: Спец. вып. журн. "Блокнот агитатора" (Брян.). - 1981. - №21-24. - С. 111.
Крыніца: http://brnk.ru/node/5860
1) параўнальна дробныя прылады, якія не перавышаюць 5 см у даўжыню (у вельмі рэдкіх выпадках да 6 см);
2) наяўнасць невялікіх (да 3 - 4 см), але добра выяўленых адшчэпаў і дыскападобных нуклеусаў, шматгранных і блізкіх да іх формаў;
3) відавочная перавага ў інвентары разнастайных мікравастраканечнікаў і мікраскрэбаў;
4) прымяненне аднабаковай, як правіла, нанесенай з боку спінкі, рэтушы з заломамі па краю. Усе гэтыя прыкметы нараўне з іншымі паказчыкамі: тэхнікай сколвання і нанясення рэтушы, латынізацыей і гэтак далей - не пакідаюць сумнення ў тым, што перад намі палеалітычныя стаянкі мусцьерскага аблічча.
У цяперашні час некаторыя даследчыкі на тэрыторыі Крыму вылучаюць чатыры варыянты Мусцье:
1) Мусцье двухбаковае (тып Стараселля і тып Ак-Кая);
2) Мусцье звычайнае (тып Шайтан-Коба і тып Халодная Балка);
3) мікрамусцье двухбаковае (тып верхняга пласта Кіік-Кобы);
4) мікрамусцье зубчастае (тып ніжняга пласта Кіік-Кобы).
Стаянкі Прысівашша варта аднесці да групы мікрамусцьерскіх помнікаў, у першую чаргу такіх, як ніжні пласт Кіік-Кобы. Аднак наяўнасць у сабраным матэрыяле выразна выяўленых двухбакова апрацаваных або зубчастых тыпаў прыладаў, характэрных для Кіік-Кобы, некалькі адрознівае іх ад гэтых помнікаў. Не выключана, што гэтыя стаянкі трэба вылучыць у асаблівую, не вядомую да гэтага ў Крыму, групу месцазнаходжання - стэпавага мікрамусцье. Бліжэйшыя аналогіі ім, відавочна, трэба шукаць у такіх помніках Прыазоўя, як Ражок I, які можна вылучыць у асаблівы варыянт мікрамусцье звычайнага.
Такім чынам, Прысівашша, як і астатняя частка Крымскага паўвострава, была асвоена старажытнапалеалітычным чалавекам яшчэ ў плейстацэне ў эпоху вюрма.
Гэтая выснова, які выцякае з канкрэтнага археалагічнага матэрыялу, добра падмацоўваецца і некаторымі палеазаалагічнымі знаходкамі. У эпоху вюрма тут вадзіліся такія жывёлы, як маманты (Elephas primigenius) і дробныя сапраўдныя коні (Equus caballus). Іх косткі знойдзеныя каля Джанкоя ў 20 м ад карэннага левага берага р. Пабеднай ў лёсападобных суглінках на глыбіні 4,5 - 5 м ад паверхні. Гэтыя знаходкі даюць падставу лічыць, што ў далінах прысівашскіх рэк у разгляданы час былі распаўсюджаны шырокія пойменныя лугі, на якіх раслі розныя лугавыя травы, травы і асака, якімі харчаваліся маманты.
Другое месцазнаходжанне костак маманта было выяўлена ў 1972 г. у 4 км на паўднёвы-захад ад Ніжнегорска каля с. Ламаносава ў міжрэччы Біюк-Карасу і Салгіра. Косці дарослай буйнай жывёлы, якая знаходзілася ў правільна анатамічным парадку, залягалі ў пласце лёсападобнага суглінку на глыбіні 3,5 м ад паверхні, на ўзроўні сучасных падглебавых грунтовых вод. У 200 м ад шкілета маманта на той жа глыбіні знойдзены зуб дзікага каня.
Маюцца звесткі аб знаходцы костак маманта паблізу Ішуні, у даліне р. Чатырлык. Тут яны таксама залягалі ў суглінку на глыбіні каля 4 м ад паверхні. Як вядома, гэтыя жывёлы з'яўляліся адным з асноўных аб'ектаў палявання палеалітычнага чалавека мусцьерскай эпохі.
Такім чынам, зыходзячы з палеазаалагічных матэрыялаў можна заключыць, што ў плейстацэне ў вюрмскі час у паўночных прысівашскіх раёнах Крыму вадзіліся жывёлы, якія маглі прыцягваць сюды чалавека. Не супярэчаць гэтаму і іншыя прыродныя умовы Прысівашша. Як лічаць геолагі, не выключана, што ў чацвярцічны час такія крымскія рэкі, як Біюк-Карасу і Салгір, перасякаючы Сіваш, упадалі ў Азоўскае мора на ўсход ад Арабацкай стрэлкі, якой тады не было. Магчыма таксама, што яны з'яўляліся прытокамі старажытнага Дона, вусце якога ляжала паўднёвей Керчанскага праліва. У перыяд апускання рака ў стэпавым Крыме была значна шматводна, чым цяпер. Поймы Біюк-Карасу і Салгіра, мяркуючы па распаўсюджванню пахаваных гарызонтаў і галечнікаў ў адкладах рачных тэрас, у ніжнім цячэнні ракі дасягалі 12 - 15 км, утворачы шматлікія прытокі і залівы.
Высока залягалі і грунтовыя воды, якія з аднаго боку падпіраліся рэкамі, а з другога - водамі марскіх лагун.
Клімат у стэпавым Крыме ў міжледніковы і пасляледавіковы час характарызуецца як сухі і параўнальна цёплы, магчыма, субтрапічны, а ў ледніковы час - вільготны і халодны. Іншая была і расліннасць, насіла луга-стэпавы або шматразнатраўны стэпавы характар, асабліва ў раёнах, якія прымыкаюць да марскога заліва. У поймах рэк расла вільгацелюбівая і балотная расліннасць, а ў балках - драўняна-хмызняковая.
Такім чынам, рэкі стэпавага Крыму ў той час былі значна шырэй і паўнаводней, жывёльны свет багацей, а расліннасць багатай, асабліва ў поймах рэк і ў Прысівашшы. Верагодней за ўсё, на месцах цяперашніх салёных азёр Сіваша ў эпоху Мусцье была нізінная, відавочна, багністая мясцовасць з шматлікімі прэснымі або злёгку засоленымі азёрамі. Між апошнімі маглі быць непраходныя ўчасткі сушы, якія палягчалі сувязь паміж стэпамі Прыазоўя і паўночнага Крыму. Цікава адзначыць, што ўсе Прысівашскія палеалітычныя месцазнаходжанні, вядомыя на сённяшні дзень, размешчаны ва ўсходняй палове. У заходняй частцы Сіваша, як і на паўночна-заходнім узбярэжжы Крыму, уключаючы ўвесь Тарханкуцкі паўвостраў, палеалітычных помнікаў пакуль не выяўлена. Гэта асабліва дзіўна, калі прыняць гіпотэзу аб тым, што першаснае засяленне чалавекам тэрыторыі Крыму адбывалася з паўднёва-заходняга напрамку: праз Тарханкутскі паўвостраў, па сушы на месцы цяперашняга Адэскага заліва, які злучаў у гэты час заходняе ўзбярэжжа Крыму з Дабруджы. Існуе, аднак, і іншы пункт гледжання па пытанню аб засяленні мусцьерскім чалавекам тэрыторыі Крыму - гэта Каўказскі шлях. Новыя знаходкі з Прысівашша сведчаць аб тым, што калі ўжо казаць пра шляхі пранікнення неандэртальскага чалавека эпохі Мусцье у Крым, то нельга выключыць і Прыазоў’е-Каўказскі кірунак. Аб гэтым, у прыватнасці, сведчаць і знаходкі асобных ніжнепалеалітычных крэмніяў на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім ўзбярэжжы Керчанскага паўвострава.
Трэба ўлічваць, што з поўначы сухапутны шлях у Крым мог пралягаць не толькі праз цяперашні Перакопскі перасмык. У эпоху палеаліту на месцы сучаснага Сіваша такіх перасмыкаў, якія вядуць у раўніну мацерыковай Украіны і Крыма, было значна больш.
Мяркуючы па апошніх даследаванняў, узрост 8 м тоўшчы ілаў Сіваша складае 2600 гадоў, а пачатак фарміравання басейнаў на яго месцы прыпадае на II тысячагоддзе да н. э. Больш за тое, нават у пачатку нашай эры на месцы Сіваша існавала два басейна: велізарныя возера на ўсход ад Перакопа і заліў Азоўскага мора на ўсход ад Чангарскага паўвострава.
Вяртаючыся да разгляду матэрыялаў крымскіх раўнінных стаянак мікрамусцье звычайнага, нагадаем, што тры з іх ставяцца да зусім вызначаным фізіка-геаграфічным участкам - мысам, абмежаваным з аднаго боку далінамі старажытных рэк, а з другога - берагам Сіваша, г. зн. да тых месцаў, якія і да гэтага часу з'яўляюцца найбольш спрыяльнымі для больш ці менш пастаяннага жыцця чалавека. З другога боку, асноўная маса крэменю не абкатаная, што сведчыць аб тым, што калі ён і прыносіўся воднымі струменямі, то на вельмі нязначныя адлегласці. Наяўнасць абкатаных прылад можна растлумачыць тым, што яны раней былі вымытыя з культурнага пласта і даўжэй знаходзіліся ў паласе прыбоя. Істотна, нарэшце, што на ўсіх трох месцазнаходжаннях знаходкі прадстаўлены не асобнымі прадметамі, а даволі выразнымі серыямі, сярод якіх маюцца гатовыя прылады і адходы крэмневай вытворчасці са слядамі знаходжання ў агні. Усё гэта пераканаўча сведчыць пра тое, што гэты археалагічны матэрыял не прынесены сюды воднымі струменямі, напрыклад, з горнага Крыму, а адбываецца з размешчаных паблізу стаянак. Нагадаем, што, акрамя мусцьерскага матэрыялу, на тых жа помніках знойдзены і матэрыял больш позняга часу - эпохі бронзы, антычнага і сярэднявечнага часу, прычым у некалькіх выпадках тут жа адзначаюцца і рэшткі культурнага пласта. Такую шматслойнасць помніка, відавочна, варта растлумачыць тым, што дадзеныя участкі Сіваша ў сілу спрыяльных фізіка-геаграфічных умоў выкарыстоўваліся чалавекам неаднаразова на працягу многіх тысячагоддзяў. Між іншым, з той жа з'явай мы нярэдка сутыкаемся і пры вывучэнні так званых пячорных стаянак. Выбіраючы для жыцця на працягу многіх тысячагоддзяў адны і тыя ж месцы, чалавек заўсёды кіраваўся пэўнымі практычнымі меркаваннямі. Для Прысівашскіх стаянак такімі умовамі, відавочна, з'яўлялася наяўнасць больш ці менш узвышаных сухіх месцаў з добрым аглядам навакольнай мясцовасці, праточнай вады і паляўнічых угоддзяў.
Гэтыя знаходкі мусцьерскага часу некалькі разыходзяцца з прыведзенымі ў пачатку артыкула высновамі геолагаў аб вельмі значных змяненнях, якія адбыліся з рэльефам Прысівашша на працягу плейстацэну.
У заключэнні адзначым, што ў адрозненне ад большасці пячорных мусцьерскіх стаянак Горнага Крыму з выразна выяўленымі культурнымі пластамі ўсе вядомыя на сёння палеалітычныя месцазнаходжанні раўніннага Крыму такога не маюць. Тлумачэнне гэтага трэба шукаць ці ў тым, што ў Прысівашшы гэтыя знаходкі звязаныя з кароткачасовымі паляўнічымі вяснова-летнімі наведваннямі, г. зн. раўнінны Крым для чалавека эпохі Мусцье з'яўляўся толькі паляўнічымі ўгоддзямі, або тым, што доўгачасовыя стаянкі ў цяперашні час перакрытыя тоўшчай алювіяльных суглінкаў і яшчэ не знойдзены археолагамі.
Далейшыя пошукі і вывучэнне палеаліту раўніннага Крыму, трэба думаць, дапоўняць і ўдакладняць выказаныя тут меркаванні аб характары і часу засялення чалавекам гэтай часткі поўдня Усходняй Еўропы.
Крыніцы: Даследаванне палеаліту ў Крыме. Зборнік навуковых прац. Щепинский А. А. палеалітычныя месцазнаходжання Крымскага Присивашья.
Крыніца: http://sivash.io.ua/s72667/stoyanki_pris
ВЫНЯТКІ З АЎТАРЭФЕРАТА ДЫСЕРТАЦЫІ
Актуальнасць тэмы.
Аналіз тэхналогіі першаснага расшчаплення пласціністых індустрый верхнепалеалітычных помнікаў Рускай раўніны, размешчаных зблізку крыніц сыравіны, не атрымаў у літаратуры асвятлення, бо да апошняга часу не існавала адзінага метадычнага падыходу, на які абапіраліся б падобныя даследаванні. Крэмневыя калекцыі спрэчных помнікаў гэтага рэгіёна вывучаліся выбаркава, галоўным чынам з упорам на комплексы, злучаныя з другаснай апрацоўкай. Стаянка Пушкары I, адзін з ключавых помнікаў гэтага рэгіёна, шмат у чым не пазбегла гэтай сітуацыі. Такія важныя віды дзейнасці старажытных насельнікаў гэтай стаянкі, злучаныя з аперацыямі з крэменем, як адбор і транспартаванне сыравіны, тэхналогія першаснага расшчаплення, вытворчасць і выбар нарыхтовак для прылад, практычна не даследаваліся з адзіных метадычных пазіцый тэхналогіі расколвання каменя.
У выніку, найбагаты крэмневы комплекс першаснага расшчаплення Пушкары I, які налічвае больш 100 тысяч артэфактаў і, ярка характарызуе матэрыяльную культуру гэтага помніка, заставаўся незапатрабаваным.
Чаму склалася падобная сітуацыя? На наш погляд, гэта тлумачылася адсутнасцю у айчыннай археалогіі адмысловых методык аналізу, якія дазвалялі бы ацаніць месца і выявіць заканамернасці тэхналогіі першаснага расшчаплення каменя ў агульнай сістэме матэрыяльнай культуры. Асновай такой адзнакі, на наш погляд, павінна стаць усталяванне комплексу сувязяў паміж фізічнымі ўласцівасцямі расшчапляемага матэрыялу, уздзеяннем на яго старажытнага чалавека, які дамагаўся з дапамогай адмысловых прылад і тэхнікі і пасродкам вызначанай тэхналогіі атрымаць пэўныя вынікі пры расшчапленні каменя. Таму, даўно наспела неабходнасць параўнальнага вывучэння пэўных крэмневых калекцый верхнепалеалітычных помнікаў, на якіх шырока прадстаўлены комплексы першаснага расшчаплення, патрабуе новых метадычных падыходаў да тэхналогіі расшчаплення з прыцягненнем усіх найновых распрацовак па гэтым пытанні.
Дадзеная праца, з нашага пункта гледжання, з'яўляецца першым невялікім крокам у вывучэнні тэхналогіі першаснага расшчаплення як стаянкі Пушкары I, так і некаторых верхнепалеалітычных помнікаў Рускай Раўніны - Хатылёва II, Зарайск, Гагарына, Елісеевічы I. Цімонаўка I. Усе гэтыя стаянкі размешчаны, як і асноўны аналізаваны помнік, зблізку выйсцяў сыравіны і, таму, даюць паўнавартасны матэрыял для параўнальнага вывучэння такога віду крыніцы.
Мэта і задачы працы.
Мэтай прапанаванай працы з'яўляецца вызначэнне тэхналагічнай спецыфікі першаснага расшчаплення пласціністай індустрыі стаянкі Пушкары I у верхнім палеаліце Рускай Раўніны.
У сувязі з гэтым, у працы, мы ставім наступныя даследчыя задачы:
1) характарыстыка тэхналогіі расшчаплення з дапамогай аналізу паслядоўнасці, формаўтварэння ў крэмневым комплексе першаснага расшчаплення стаянкі Пушкары I, пачынаючы непасрэдна з формаў сыравіны, затым нарыхтовак нуклеусаў, саміх нуклеусаў і, сканчаючы нарыхтоўкамі прылад, злучаных паміж сабой тэхнікай расшчаплення падчас расколвання;
2) параўнанне пласціністай індустрыі Пушкароў I з пласціністымі індустрыямі вышэйпералічаных помнікаў Рускай Раўніны сярэдняй і позняй пары верхняга палеаліту (24-12 тыс. г. н.), змешчаных зблізку крыніц сыравіны для выяўлення падабенстваў і адрозненняў, а таксама тэндэнцый у храналагічным і культурным развіцці іх тэхналогій;
3) выяўленне храналагічных тэндэнцый у якаснай і метрычнай змене пласціністай нарыхтоўкі для прылад, якія вывучаюцца намі на помніках.
Навуковая навізна працы.
У працы прадпрынята спроба высвятліць утрыманне асаблівасцяў і агульных рыс у тэхналогіі першаснага расшчаплення стаянкі Пушкары I у параўнанні з матэрыяламі іншых пласціністых тэхналогій
некаторых верхнепалеалітычных помнікаў Рускай раўніны, зыходзячы з адзінага метадычнага падыходу. Гэтым падыходам з'яўляецца метад аналізу тэхналогіі расшчаплення праз паслядоўнасць формаўтварэння ў першасным расколванні, багатыя магчымасці для якога даюць першакласныя матэрыялы першаснага расшчаплення стаянак у выйсцяў сыравіны. Да іх ставяцца, акрамя саміх Пушкароў I, такія помнікі, як: Хатылёва II, Гагарына, Зарайск, Елісеевічы I і Цімонаўка I. Вялікая увага ў працы надаецца таксама разгляду такой важнай праблемы ў характарыстыцы палеаіндустрыі, як: выбар вызначаных крэмневых пласціністых нарыхтовак для далейшага выраба з іх прылад ці выкарыстанне гэтых нарыхтовак без другаснай апрацоўкі ў рахтычных відах гаспадарчай дзейнасці ў некаторых пласціністых індустрыях верхнепалеалітычных помнікаў Рускай раўніны. Акрамя таго, у дысертацыі даецца характарыстыка вынікаў апрацоўкі калекцый крэмневых прадметаў першаснага расшчаплення пералічаных стаянак.
Апрабацыя працы.
Асноўныя становішчы працы абмяркоўваліся на паседжаннях Аддзела археалогіі каменнага веку Інстытута археалогіі РАН; некаторыя вынікі працы дакладзены на канферэнцыі: "Гісторыя, і археалогія Падзясненьня", якая праходзіла ў Бранску ў 1995 г.
Структура працы.
Дысертацыя складаецца з уводзінаў, трох частак, заключэння, бібліяграфічнага паказальніка з двух прыкладанняў, якія ўключаюць 2 зборныя планы раскопаў стаянак Пушкары I і Зарайск, 9 тэхналагічных схем развіцця формаў нуклеусаў доследных стаянак, 7 графікаў і 6 табліц каэфіцыентаў адхілення ад стандарту пласцін-нарыхтовак для розных катэгорый і груп прылад.
…
Заключэнне
Выкладаюцца асноўныя вынікі працы. Аналіз "узгаданага комплексу першаснага расшчаплення пласціністай індустрыі "стаянкі Пушкары I у параўнанняў з шэрагам верхнепалеалітычных помнікаў Рускай Раўніны, размешчаных як і названая стаянка побач з крыніцамі сыравіны, дазваляе, на наш погляд, казаць пра прысутнасць розных традыцый першаснага расколвання на разнакультурных верхнепалеалітычных помніках з пласціністымі палеаіндустрыямі ў гэтых рэгіёнах. Гэтыя традыцыі выяўляліся на розных этапах першаснага расколвання. На стадыі падрыхтоўкі перадформы нуклеуса можна зафіксаваць 2 асноўныя лініі усёй сукупнасці асноўных тэхналагічных кантэкстаў першаснага расшчаплення параўноўваемых помнікаў. На найстаражытнейшых з разгляданых намі верхнепалеалітычных помніках з палеалітычнымі індустрыямі (іх узрост парадку 24-18 тыс. г. н.) - выкарыстоўвалася характэрная буйная, двухбаковааббітая (біфасіяльная) нарыхтоўка нуклеуса, аформленая як з крэмневай жалвачнай сыравіны нерэгулярнай зыходнай формы, так і з рэгулярнай плітчатай сыравіны, што і дазваляе нам рабіць выснову менавіта пра традыцыю афармлення нарыхтоўкі. На помніках з пласціністымі індустрыямі позняй пары верхняга палеаліту (помнікі эпохі постмаксімума позневалдайскага абляднення з узростам парадку 18-12 тыс. г. н.), характар падрыхтоўкі перадформы нуклеуса іншы. У дадзеным выпадку ён злучаны з мінімальнай апрацоўкай розных па памеру (але з вызначанай даўжынёй паверхні расшчаплення, зададзенай тэхналагічнымі сколамі афармлення плоскасці расколвання) жалвакоў нерэгулярнай формы ці абломкаў загадзя пабітых буйных жалвакоў і кавалкаў пліткі, што вызначаецца тэхналагічнай неабходнасцю атрымліваць формы нуклеусаў з загадзя фіксаванай даўжынёй плоскасці расшчаплення.
У тэхналогіі першаснага расколвання стаянкі Пушкары I, на наш погляд, можна назіраць пераход ад традыцыі біфасіяльнай перадформы нуклеусаў не фіксаваных памераў, якая выяўляецца ў асобных двухбаковааформленых участках рабра пліткавых перадформ нуклеусаў, 10 двухбаковай формы нуклеусаў жалвачнай сыравіны (сведчанне старой традыцыі - ?) да традыцыі слабааформленай нарыхтоўкі нуклеусаў вызначанага стандарту, пра што сведчыць характар жалвачнай перадформы нуклеусаў асноўнага тэхналагічнага кантэксту першаснага расшчаплення Пушкароў I.
На стадыях утылізацыі формаў нуклеусаў тэхналогій першаснага расшчаплення шэрагу параўноўваемых помнікаў назіраюцца таксама 2 асноўныя тэндэнцыі: з аднаго боку поўнае панаванне формаў нуклеусаў з аднабаковай сістэмай сколвання ў тэхналагічных кантэкстах першаснага расшчаплення помнікаў ранняй пары (Хатылёва II, Гагарына, Зарайск),- злучанае тэхналагічнай неабходнасцю выкарыстання тэхнікі мяккага адбойніка, а з другога - паступовы пераход да "кругавой" (перыметральнай) сістэмы расшчаплення, магчыма, тэхналагічна злучанай з развіццём тэхнікі праз "пасродніка" і патрабавальнай фіксаваную даўжыню плоскасці расшчаплення з мінімальнай ступенню выпукласці на позніх стаянках.
У тэхналагічнай схеме развіцця формаў нуклеусаў стаянкі Пушкары I практычна назіраецца поўнае панаванне першай сістэмы расколвання (аднабаковай), якое выказалася ў асноўных тэхналагічных кантэкстах расшчаплення формаў нуклеусаў як жалвачнай, так і пліткавай сыравіны. Разам з тым, можна заўважыць, што адзін з неасноўных тэхналагічных кантэкстаў першаснага расшчаплення гэтага помніка (які злучае жалвачную перадформу нуклеусаў з 2 формай нуклеусаў), уяўляе яшчэ неаформіўшуюся тэндэнцыю да развіцця "кругавой" сістэмы, якая на пазнейшых стаянках (Елісеевічы I і, у большай ступені, Цімонаўка I) набывае пануючае значэнне. Яшчэ адзін факт, які паказвае на спецыфіку тэхналогіі першаснага расшчаплення Пушкароў I - гэта практычна поўная адсутнасць у калекцыі помніка першаснага расколвання двухбаковых рабрыстых пласцін, тэхналагічная неабходнасць здымання з рэбраў біфасіяльных перадформ нуклеусаў ранніх помнікаў сведчыла пра аднабаковую сістэму расшчаплення.
Зыходзячы з гэтай, храналагічна-культурнай тэндэнцыі, на наш погляд, можна паставіць і паспрабаваць вырашыць наступныя пытанні:
1. Пра прысутнасць тэхналогіі расшчаплення з асноўнай разнавіднасцю нарыхтоўкі - "падпрызматычнай пласцінай" на помніках Рускай Раўніны з пласцінчатымі індустрыямі сярэдняй пары верхняга палеаліту (Хатылёва II, Гагарына і Зарайск).
2. Пра пераход ад тэхналогіі “дападпрызматычных” пласцін да тэхналогіі выраба "тыпова прызматычных" кажуць ў пачатку познега часу верхняга палеаліту Пушкары I і, ў большай ступені, Елісеевічы I.
3. Пра поўнае панаванне тэхналогіі "тыпова прызматычных" пласцін на помніках позняга часу верхняга.палеаліту Рускай Раўніны кажуць Цімонаўка 1, Боршава 1(2"пласт), Корсакава 1 (2 пласт).
Вышэйсказанае дазваляе нам казаць, пра прамежкавае становішча стаянкі Пушкары I у шэрагу разгледжаных індустрый паміж дзвюма групамі стаянак. З аднаго боку, гэта помнікі, якія адносяцца да першай паловы позневалдайскага абляднення: Хатылёва II, Гагарына, Зарайск; з другога - стаянкі, датаваныя часам эпохі постмаксімума: Елісеевічы I і Цімонаўка I. Падобны характар першаснага расшчаплення стаянкі Пушкары I, на наш погляд, магчыма растлумачыць з розных пунктаў гледжання. З аднаго боку - гэта можа быць вынікам паступовага перарастання адной традыцыі, прадстаўленай ранняй групай палеалітычных стаянак, у другую, да якой ставяцца познія стаянкі. З другога, дадзеная сітуацыя можа быць следствам уплыву іншакультурных традыцый на аўтахтоннае развіццё помнікаў басейна Дзясны. Не выключаны і трэці варыянт - паралельнае развіццё з узаемаўплывам дзвюх культурных традыцый, якія маюць розныя генетычныя карані.
Больш падрабязнае рашэнне пытання пра прычынны механізм складання вызначаных традыцый у тэхналогіях першаснага расколвання пласціністых індустрый верхнепалеалітычных помнікаў Рускай, раўніны, якія выявіліся ў разгледжаных намі тэндэнцыях, застаецца адкрытым. Для гэтага патрабуецца зрабіць аналіз тэхналогіі расшчаплення калекцый першаснага расшчаплення пласціністых індустрый большай сукупнасці помнікаў, у якую павінны ўвайсці як помнікі у выйсцяў сыравіны суседніх рэгіёнаў, так і меней паказацельныя (у стаўленні тэхналогіі першаснага расколвання) помнікі Рускай раўніны, выдаленыя ад крыніц сыравіны (Аўдзеева, Касцёнкі I (I пласт), Касцёнкі 4 (I пласт), Касцёнкі 8 (I і II пласт), Юдзінава 9, Касцёнкі 13, 14 (I пласт), 18, 21). Акрамя таго, як нам здаецца, для большага разумення ходу складання тэхналогій першаснага расшчаплення пласціністых індустрыі верхняга палеаліту, неабходна прыцягненне матэрыялаў расшчаплення крэменя верхнепалеалітычных помнікаў Рускай раўніны з так н. непласцінчатымі індустрыямі. Да такіх, напрыклад, ставяцца стаянкі, якія належаць да касцёнкаўска-стралецкай культуры: Сунгір, Русаніха, V пласт Касцёнак I, Касцёнкі 6 (Стралецкая), V пласт Касцёнак 11, III пласт Касцёнак 12, чые крэмневыя калекцыі таксама неабходна апрацаваць у адзінай методыцы аналізу тэхналогіі расшчаплення. Прычым высвятленне тэндэнцый складання тэхналогій першаснага расколвання ў непласцінчатых індустрыях для нас уяўляецца не меней важным, чым прааналізаваныя намі ў дысертацыі матэрыялы тэхналогіі расшчаплення пласцінчатых індустрый сярэдняй і позняй пары верхняга палеаліту цэнтра Рускай Раўніны.
Па тэме працы апублікавана артыкул:
1. Технология первичного расщепления стоянки Хотылево П//Деснинские древности (Материалы межгосударственной научной конференции "История и археология Подесенья", посвященной памяти Ф. М. Заверняева). Брянск, 1995. с.
Крыніца: http://www.referun.com/n/tehnologiya-per
Літ.:
Борисковский П. И., Палеолит Украины, М.-Л., 1953.
П. И. Борисковский. Ленинград.
Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.
Крыніца: http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/14282/
Стаянка знаходзіцца там, дзе невялікая рэчка Ташанка пачынае свой шлях па даліне ракі Супій, якая з'яўляецца левым прытокам Дняпра.
На месцы правядзення археалагічных раскопак 30 кастрычніка 1977 г быў адкрыты музей, арганізацыю якога апекавалі супрацоўнікі Ягоцінскага гістарычнага музея.
Узрост стаянкі эпохі палеаліту складае амаль 12 тысяч гадоў. Экспазіцыя музея дапамагае глыбока і рознабакова раскрыць важныя пытанні, якія тычацца гісторыі стварэння і развіцця першабытнага насельніцтва, якое жыло у канцы каменнага стагоддзя, вехі развіцця родавай абшчыны. Кожная сям'я вяла сваю гаспадарку і побыт асобна, аб'ядноўваючыся з іншымі сем'ямі толькі падчас палявання на буйных жывёл, такіх, як маманты.
На тэрыторыі, дзе была старажытная стаянка, археолагі выявілі розныя простыя прадметы, вырабленыя з каменя і косці, з рагоў жывёл і бурштыну: скрабкі, праколкі некалькіх відаў, завостраныя рэжучыя паверхні. На гэтым месцы навукоўцамі знойдзены і твор мастацтва першабытнага чалавека - зробленая з бурштыну стылізаваная жаночая статуэтка. Вельмі цікавыя для агляду выпраўляльнікі дзідаў, дроцікі для кідання на паляванні, вырабленыя з тоўстай пласціны, клінаватай формы прылада з біўняў маманта, прылады з рагоў паўночнага аленя у выглядзе малаткоў розных памераў, праколкі з трубчастых костак дробных жывёл, землекапалкі і лашчыла, для вырабу якіх выкарыстоўваліся рэбры мамантаў. Але прызначэнне такой цікавай і дзіўнай знаходкі, як «падоўжаныя косткі», навукоўцы да гэтага часу не разгадалі. Хоць, па ўсёй верагоднасці, яны мелі вельмі важнае значэнне для кожнага пячорнага чалавека.
Экспазіцыя археалагічнага музея утрымоўвае два вялікіх панарамных палатна: «Дабранічаўская стаянка» і «Паляванне на мамантаў», і некалькі меншых работ на гэтую ж тэму, якія належаць пэндзлю мастака Мікалая Малінкі.
У цэнтры музея размешчана жыллё першабытных людзей, якія пражывалі ў дадзенай мясцовасці. Вакол яго знаходзяцца ямы-кладоўкі, гаспадарчая частка, ачаг. Усё старанна захавана і адлюстроўвае рэчаіснасць, якая была ў глыбіні тысячагоддзяў. У музейных вітрынах выстаўлены матэрыялы раскопак. У якасці дапаможнага матэрыялу ў экспазіцыі музея прадстаўлены фатаграфіі, схемы, публікацыі аб Дабранічаўскай стаянцы, здымкі, зробленыя падчас адкрыцця музея.
Археалагічны музей «Дабранічаўская стаянка» мае ў агульнай складанасці 250 старажытных экспанатаў, якія прыадчыняюць заслону над таямніцай жыццяпражывання і гісторыяй старажытных людзей.
Крыніца:
http://www.ukrresort.info/index.php?opti
КРА-МАНЬЁН (фр. Cro-Magnon) - пячора ў дэпартаменце Дардонь на паўднёвым-захадзе Францыі, вядомая дзякуючы рэшткам дагістарычнага чалавека, знойдзеным тут ў 1868 годзе французскім палеантолагам Луі Ларт. Пячора дала назву ўсім людзям эпохі верхняга палеаліту - краманьёнцы. Акрамя чалавечага пахавання тут былі знойдзены крамянёвыя прылады, а таксама ўпрыгожанні, якія адносяцца да Арыньякскай і Граветцкай культурам, датаваных прыкладна 30 тыс. гадоў да нашай эры. З пяці знойдзеных шкілетаў 1 прыналежыць немаўляці, а чатыры дасталіся - дарослым людзям з узростам больш за пяцьдзесят гадоў. Гэтым Кра-Маньён адрозніваецца ад іншых падобных знаходак на тэрыторыі Еўропы, дзе, у асноўным, былі знойдзены астанкі маладых людзей і падлеткаў.
У гэтым жа раёне ў 1901 годзе ў пячоры Камбарель была выяўлена больш за 400 наскальных зааморфных і антрапаморфных малюнкаў, якія адносяцца да эпохі верхняга палеаліту.
Глядзіце таксама
• Ласко
• Фон-де-Гом
• Альтамира
Крыніца — «http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9
Паводле яго слоў, цяпер археолагі даследуюць стаянку "высь", размешчаную побач c. Лекарава Новаміргарадскага раёна.
"Яна унікальная, ва Украіне такіх стаянак яшчэ не было. Датуецца 32000 гадоў да нашай эры. Крэмень, які мы тут знайшлі, паказвае, што гэтая стаянка пераходная ад неандэртальца да гома сапіенс. Сучасная навука лічыць, што парода чалавека разумнага не звязана генетычна з пародай неандэртальцаў.
У Еўропе быў цікавы перыяд у гісторыі, ад 40 000 да 30 000 гадоў да н.э., калі на адных тэрыторыях жылі дзве пароды людзей: неандэртальцы і гома сапіенс. І цяпер навукоўцы вывучаюць, як яны паміж сабой кантактавалі. Матэрыялы, знойдзеныя падчас раскопак стаянкі, дэманструюць сінтэз культур двух відаў людзей ", - распавёў Залізняк.
Па словах эксперта, дагэтуль на тэрыторыі Украіны знаходкі часоў палеаліту былі выяўленыя ў паўднёвых раёнах, у Крыму.
"Археолагі ўжо раскапалі каля 10 000 артэфактаў, якія сведчаць аб суіснаванні людзей разумных і неандэртальцаў. Хоць генетыкі ўжо даказалі, што шлюбных кантактаў яны не мелі, ва ўсякім выпадку, дзяцей у іх не засталося. Варагавалі ці не - не вядома. У тыя часы канібалізм быў нармальным справай.
Еўропа ведае стаянкі, дзе неандэртальцы елі сабе падобных, а гома сапіенс - сваіх. Але ніколі не было выяўлена выпадкаў, каб яны карміліся людзьмі іншай пароды. На жаль, тут мала захоўваецца костак, відавочна, праблема глебы ", - сказаў начальнік экспедыцыі.
Ён адзначыў, што археолагі працуюць над вывучэннем пытання аб развіцці культурных традыцый чалавецтва ў цэнтральным рэгіёне.
"Да нашых раскопак у Кіраваградскай вобласці лічылася, што так званая Стралецкая культурная традыцыя існавала толькі на Доне, расейцы гэтым вельмі ганарыліся. Цяпер рассыпаўся генезіс гэтай тэорыі. Цяпер гісторыкі схіляюцца да думкі, і пра гэта сведчаць матэрыялы Кіраваградскай стаянкі, што Стралецкая культура родам ад неандэртальцаў, якія жылі ў гарах Крыму.
Але мы дакладна не ведаем, хто быў носьбітам-вытворцам гэтых прылад, раннія сапіенс ці пазнейшыя неандэртальцы. Пытанняў надзвычай шмат, каб іх вырашыць, трэба капаць ", - адзначыў Залізняк.
Крыніца: http://www.carnivorousplant.info/klimat/2
РАДАМЫШЛЬСКАЯ СТАЯНКА - познепалеалітычная стаянка ў наваколлях Радамышль Жытомірскай вобласці, знаходзіцца на раўнінным плато паўночнай ускраіны горада, сярод мясцовага насельніцтва называецца «Звярынец», на павышаным левым беразе ракі Цецераў, і сведчыць аб раннім засяленні людзьмі топкага рэгіёну Кіева-Жытомірскага Палесся .
Апісанне стаянкі на час даследавання
На падставе даследавання тыпалогіі крэмневых прылад і костак яе адносяць да ранняй эпохі позняга палеаліту. На месцы археалагічных раскопак былі выяўлены і даследаваны некалькі стаянак. На адной з іх знойдзены рэшткі пяці жытлаў намётападобных канічных збудаванняў, размешчаных паўкругам і пабудаваных з буйных костак маманта, і асобна сховішчы вялікіх костак маманта. Характар крэмневага інвентара гэтага помніка старажытнай гісторыі Украіны нясе раннія «арыньякскія» рысы. ( Г.А.: напамінаем - АРЫН’ЯКСКАЯ КУЛЬТУРА - археалагічная культура ранняга этапу позняга палеаліту. яна датуецца радыёвугляродным метадам 33000-19000 гадоў да н. э. Для Арын’якскай культуры характэрны крэмневыя пласціны з рэтушшу і выманнямі па краях, скрабкі, нуклевідныя прылады, даволі развітая апрацоўка косткі (у прыватнасці, касцяныя наканечнікі дзід з рассечанай падставай), рэшткі доўгачасовага жылля і адносна развітае выяўленчае мастацтва. . Носьбітамі арын’якскай культуры былі краманьёнцы. Палявалі на маманта, дзікага каня, паўночнага аленя, шарсцістага насарога.) У ім прадстаўлены як "старыя" мусцьерскія больш старажытныя формы прылад, так і познепалеалітычныя. Сярод іх шмат прылад высокай формы, а таксама буйных пласцін і вастрыёў з кругавой рэтушшу. Аднак шмат разцоў і пласцінак з прытупленым краем, што сведчыць аб пастаянным ўжыванні гэтых прылад ў паўсядзённым жыцці першабытнага чалавека.
Стаянка размяшчаецца на ўзвышшы, складзеным дняпроўскай марэнай, перакрытай супяшчана-сугліністымы адкладамі. Культурны пласт залягае ў суглінках на глыбіні ўсяго толькі 50-60 см. Суглінкі на глыбіні 2 - 2,5 м падсцілаюцца пахаваным грунтам. Навуковыя датыроўкі геалагічнага ўзросту культурнага пласта - 18,500-17,500 тыс. да н.э.
Радамышльская стаянка была даследавана на працягу 1956-1965 гадоў выдатным украінскім навукоўцам-археолагам, акадэмікам і прафесарам Кіеўскага дзяржаўнага універсітэта ім. Т. Г. Шаўчэнкі Іванам Гаўрылавіч Шаўкапляс (1921-1997).
Першапачатковыя парасткі палітычнай думкі
Першапачатковыя парасткі палітычнай думкі. Можна выказаць здагадку, што як і ў іншых старажытных грамадствах, ва Украіне першыя парасткі палітычнай думкі сыходзяць у глыбокую старажытнасць, у часы першабытна радавога ладу. У эпоху позняга палеаліту (каля 40-15 тыс. гадоў назад) на змену першабытнаму статку прыйшоў родавы лад. Род уяўляў сабой групу людзей - родавую абшчыну, чальцы якой сумесна вялі сваю гаспадарку і разам карысталіся ўсім здабытым. Чальцы роду былі звязаныя паміж сабой крэўным сваяцтвам па матчынай лініі. Такая форма грамадскай арганізацыі называецца матчыным родам, або матрыярхальнай родавой абшчынай, і ўзнікненне яго тлумачылася пераважным становішчам жанчыны-маці ў гаспадарчым і грамадскім жыцці родавых калектываў (у апошні час ставіцца пад сумнеў шэрагам вядучых археолагаў).
Характарыстыка стаянкі з Энцыклапедыі украінаведання
У часы палеаліту зараджаецца прымітыўнае першабытнае мастацтва, а таксама ўзнікаюць рэлігійныя ўяўленні, народжаныя бяссіллем чалавека ў барацьбе з сіламі прыроды. Ва Украіне раскапана шмат стаянак позняга палеалітычнага часу. Найбольш ранняя з іх - Радамышльская стаянка на Жытоміршчыне.
Гістарычна першай вядомай формай палітычнай свядомасці, а адпаведна і палітычных адносін была родавая свядомасць. Ужо ў тых умовах быцця, у прыватнасці на тэрыторыі сучаснай Украіны, у славянскіх плямёнаў былі даволі трывалыя супольнасці, устаноўлены адпаведныя адносіны паміж чальцамі гэтых супольнасцяў: падпарадкаванасць, залежнасць, формы зносін, права, абавязак і т. д., а адпаведна і першапачатковыя парасткі палітычных структур. На жаль, гісторыя не данесла да нашага часу пісьмовых крыніц раннеславянськой эпохі. Як і ў іншых народаў, галоўнай крыніцай тут застаюцца міфы, паданні, легенды. Але з-за шэрагу абставінаў, у прыватнасці хрысціянізацыі народаў Кіеўскай Русі, а затым жорсткая барацьба супраць паганскай старажытнай веры славян "паганства" звялі амаль на нішто старажытныя міфы і паданні. У хрысціянскай літаратуры зацвердзіўся замест тэрміна паганства "- тэрмін« паганская рэлігія ». Але і тыя нязначныя драбкі, якія дайшлі да нас, дазваляюць зразумець сутнасць і ўзровень культурнага і сацыяльна-эканамічнага і палітычнага развіцця усходніх і паўднёва-усходніх славян.
Літаратура
• Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Гол. ред. Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде Життя, 1954—1989.
Крыніца: http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B
КРАСНАСЕЛЬСКАЯ КУЛЬТУРА - археалагічная культура эпохі канца позняга палеаліту. Тэрыторыя яе распаўсюджвання - басейны рэк Нёман, Дняпра і яго прытока Прыпяць.
Ва ўкраінскім Палессі да гэтага тыпу культуры належаць выяўленыя і даследаваныя стаянкі паблізу сёл: Краснасельле, Вялікі Мідск (абодва - Ровенскай вобласці), Люткен, Самары (абодва - Валынскай вобласці), Раска (Кіеўскай вобласці) ва ўрочышчы Бор у Ноўгарад-Северскім раёне Чарнігаўскай вобласці. Усе гэтыя стаянкі датуюцца ІХ тысячагоддзем да н.э., гэта азначае, што іх насельнікі жылі ў халодных умовах ледніковага перыяду. Знойдзены на стаянках крэмневы інвентар характарызуецца грубымі чарашковымі наканечнікамі стрэл, адшчэпавай тэхнікай расколвання крэменю, аднаплоскаснымі нуклеусамі, кароткімі скрабкамі, рэтушнымі разцамі на адшчэпах. Жыхары стаянак, відавочна, палявалі на паўночных аленяў.
На думку навукоўцаў, культура адбываецца ад культуры Лінгбі, для якой характэрны вялікія наканечнікі адмысловага тыпу, менавіта такія наканечнікі даследчыкі знаходзяць на ранніх Краснасельскіх стаянках. Насельніцтва культуры Лінгбі прасунулася на Палессе з захаду.
Пасляледавіковае пацяпленне каля VІІІ тысячагоддзя да н. э. прывяло да зменаў у прыродзе і змяненняў археалагічных культур. Як лічаць археолагі, Краснасельская фінальнапалеалітычная культура трансфармавалася ў мезалітычную пясочнарыўскую культуру.
Літаратура
Залізняк Л. Л. Передісторія України Х—V тис. до н. е. — К., 1998
Крыніцы
• Красносільська культура у базі Інституту історії України НАН України
http://www.szkolenie.bytom.pl/bytom/w/uk/
МЕЖЫРЫЦКАЯ КУЛЬТУРА - археалагічная культура позняга палеаліту. Мясцовая культура Усходняга гравета.
Распаўсюджана была ў Сярэднім Падняпроўі.
Стаянкі на левым беразе - Ганцы, Дабранічаўка, Семенаўка І-ІІ,-III, Шушваліўка І-ІІ, на правым беразе - Межырычы, Фастаў, Гарбуля.
Скрабкі нязначна пераважаюць над разцамі (2-3%). Вырабы з прытупленнем края адносна малалікія (да 11%). Мікрапласцінкі з мікрарэтушшу адсутнічаюць. Шматлікія пласцінкі з рэтушшу (каля 15%). Адшчэпы з рэтушшу (каля 3%). Сярод вырабаў з прытупленнем края значна пераважаюць пласцінкі і мікрапласцінкі (каля 80%). Лязы і мікравастрыі (да 20%) (каля 19% складаюць граветападобныя віды з прамой спінкай і больш за 80% прылад з выпуклай спінкай або каса. Пласцінкі і мікрапласцінкі з прытупленнем края каля 50% прылад з адным стромканадсечаным краем, каля 6% з двума стромканадсечанымі бакамі і больш за 40% з адным або двума прама або круглява рэтушаванымі канцамі. Сярод скрабкоў: да 75% - гэта канчатковыя на пласцінках і адшчэпах, шмат двайных (больш за 9%) менш (да паўтары адсоткаў) - круглявых, ёсць асобныя бакавыя і " з носікам ", стрэлчатых - (да 1,7%). разцы: бакавыя (больш за 40%), сярэднія (каля 20%), вуглавыя (каля 17%), падвойныя (каля 15%), патройныя (да 2% )).
Радыёвугляродна датуецца 13,000-11,000 гг да Р.Х.. Узгадняецца з тэрмінам існавання сумежных, тоесных культур. Датыроўка стаянак: Ганцы - 13400 ± 185 (QC-898) Межырычы - 14320 ± 270 (QC-897), 15245 ± 1080 (QC-900); Семенаўка І - 13600 ± 160 (Kи.5510) Семенаўка ІІ - 14200 ± 180 (K і-5509); Дабранічаўка - 12700 ± 200 (Оха-700) (Оксфардская датыроўка заўсёды дае малодшыя вынікі).
Бліжэйшы аналаг крэмневай індустрыі Межырыцкай культуры ёсць матэрыялы Паўночнапрыазоўскай культуры. Па асобных паказчыках (домабудаванне) яна блізкая і да дзеснянскай культуры. Мяркуюць, што Межырыцкая культура склалася ў выніку прасоўвання носьбітаў Паўночнапрыазоўскай культуры на паўночны захад, з Надпарожжа ў Сярэднее Падняпроўе, і іх кантакту з носьбітамі дзеснянскай культуры.
Знешняя спасылка:
Час останніх неандертальців (російською)
Крыніца: http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B
МЕЖЫРЫЧ - сяло ва Украіне, у Канеўскім раёне Чаркаскай вобласці, цэнтр сельскага савета. Насельніцтва - 904 чалавека.
Сяло размешчана ў міжрэччы рэк Рось і Росава ў 22 км на поўдзень ад раённага цэнтра - горада Канева.
(Г.А.: да ведама - Рось - рака на тэрыторыі Украіны, правы прыток Дняпра. У басейн Росі уваходзяць рэкі з назвамі Роська, Росава, Раставіца.
Рось - рака ў Гарадзенскай вобласці, левы прыток Нёмана. Вытокі ракі размешчаны каля вёскі Лозы Свіслацкага раёна, таксама рака працякае па тэрыторыі Ваўкавыскага і Мастоўскага раёнаў, пасля чаго упадае ў Нёман.
Росіца — рака ў Латвіі і Дрысенскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі, правы прыток Заходняй Дзьвіны.
Расохі — возера ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці.)
Жыллё з костак Мамантаў
Сяло атрымала сусветную вядомасць дзякуючы знаходцы там жылля старажытных паляўнічых на мамантаў. Ў 1965 годзе селянін Мікалай Навіцкі, капаючы склеп у сваёй сядзібе, натыкнуўся на вялікую костку. У далейшым археолагі знайшлі тут рэшткі чатырох жытлаў, складзеных з біўняў і костак мамантаў.
Адно з гэтых жытлаў акадэмікам НАН Украіны І. Падаплічко рэканструявана ў першапачатковым выглядзе і выстаўлена ў палеанталагічным музеі ННПМ НАН Украіны (Кіеў).
Знаходку дэманстравалі на выставах у Японіі і ў некаторых еўрапейскіх краінах. Натуральны музей Нью-Ёрка абсталяваў дыярамы Межырыцкай стаянкі палеалітычных паляўнічых.
Рэшткі чацвёртага жытла, пакінутыя на месцы раскопак, абаронены ад атмасферных ападкаў металічнай канструкцыяй. У лютым 2010 года дах металічнага павільёна праваліўся пад цяжарам снегу, і помнік застаўся пад пагрозай знікнення. Увосень таго ж года за кошт спонсарскіх сродкаў чаркаскіх прадпрымальнікаў быў пабудаваны новы металічны ангар, пагроза разбурэння знікла. У далейшым палеанталагічны музей ННПМ НАН Украіны, мясцовыя ўлады і аматары плануюць адкрыць тут паўнавартасны музей.
Спасылкі
1. http://maps.vlasenko.net (рос.)
Літаратура
Пидопличко И. Г. Позднепалеолитические жилища из костей мамонтов на Украине. — Киев : Наук. думка, 1969. — 164 с.
• Пидопличко И. Г. Межиричские жилища из костей мамонтов. — Киев : Наук. думка, 1976. — 240 с.
• Палеонтологічний музей ННПМ НАН України / Путівник. — Топачевський В. О., Семенов Ю. О., Крахмальна Т. В., Михалевич О. А. — Київ, 2004. — 73 с.
• Кугно І. І. Канів. Путівник містом та околицями. «Панмедія», Київ, 2006, стор. 36, 38. ISBN 966-8947-00-2
• Стаття Międzyrzecz у Географічному словнику Королівства Польського та інших земель слов'янських, том VI (Malczyce — Netreba) з 1885 року (пол.)
Крыніца: http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B
ПЯЧОРА ЛАСКО ЦІ ЛЯСКО (фр. Grotte de Lascaux) у Францыі - адзін з найважных палеалітычных помнікаў па колькасці, якасці і захаванасці наскальных малюнкаў. Часам Ласко завуць "Сікстынскай капэлай першабытнага жывапісу". Маляўнічыя і гравіраваныя малюнкі, якія знаходзяцца там, не маюць дакладнай датоўкі: яны з'явіліся прыкладна ў XVIII-XV тысячагоддзі да н. э. Доўгі час іх прыпісвалі старажытнай мадленскай культуры, але апошнія пошукі паказалі, што яны хутчэй ставяцца да больш ранняй салютрэйскай культуры.
Геаграфія
Пячора Ласко на карце Францыі
Пячора знаходзіцца ў гістарычным рэгіёне Францыі Перыгора на тэрыторыі камуны Мантыньяк (дэпартамент Дардонь), прыкладна ў 40 км да паўднёвага усходу ад горада Перыге. Яна размешчана на левым беразе ракі Везер у вапняковым узгорку. У адрозненне ад шматлікіх іншых пячор рэгіёна, Ласко - адносна "сухая" пячора. Пласт непранікальнага мармуру агароджвае яе ад пранікнення вады, перашкаджаючы утварэнню кальцытавых адкладаў.
Гісторыя
Адкрыццё
Пячора была выпадкова адкрыта 12 верасня 1940 года чатырма падлеткамі [1]. Яны натыкнуліся на вузкую адтуліну, якая утварылася пасля падзення хвоі, у якую патрапіла маланка. Марсэль Равіда, Жак Марсаль, Жорж Аньель і Сымон Каенка паведамілі пра гэта адкрыццё свайму настаўніку Лявону Лавалю.
Адмысловец па гісторыі першабытнага грамадства Анры Брэйль, які хаваўся ў рэгіёне падчас нямецкай акупацыі, стаў першым даследнікам, што наведалі пячору Ласко 21 верасня 1940 года разам з Жанам Буіссонні, Андрэ Шэйнье, затым з Дэні Пейроні і Анры Бегуэнам. А. Брэйль першым усталяваў сапраўднасць наскальных малюнкаў, апісаў і вывучыў іх [2]. З канца 1940 года ён зрабіў мноства вымярэнняў і правёў некалькі месяцаў на гэтым месцы, вывучаючы першабытны жывапіс, які ён аднёс да перыгорскай культуры.
Некалькі гадоў А. Брэйль правёў у Іспаніі, Партугаліі і Паўднёвай Афрыцы, а затым у 1949 г. вярнуўся у Францыю і пачаў раскопкі Ласко разам з Севярынам Бланам і Морысам Бурганам. Ён разлічваў знайсці там пахаванне, але замест гэтага адкрыў мноства новых наскальных малюнкаў. А. Брэйль пазней даў такое вызначэнне Ласко:
“Калі Альтаміра - сталіца пячорнага жывапісу, то Ласко яе Версаль [3]”
З 1952 па 1963 гг. па просьбе Брэйля Андрэ Глоры зрабіў новыя раскопкі на паверхні пляцам 120 кв. м і выявіў 1433 малюнка (сёння ў вопісы лічыцца 1900 найменняў).
Затым наскальны жывапіс Ласко вывучалі Анэт Ламін-Эмперэр, Андрэ Леруа-Гуран і з 1989 па 1999 год Норбер Ажуля[4].
Класіфікацыя
Пячора Ласко была класіфікавана як гістарычны помнік Францыі практычна адразу пасля яе адкрыцця, з 27 снежня 1940 г.
У кастрычніку 1979 г. Ласко увайшла ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА ў ліку іншых дагістарычных стаянак і пячор з наскальным жывапісам у даліне ракі Везер.
Турызм і праблемы захаванасці
У 1948 годзе уваход у пячору быў абсталяваны для турыстычных наведванняў, якіх станавілася з кожным днём усё больш і больш, і з часам яны сталі пагражаць захаванасці наскальных малюнкаў. Былі праведзены сур'ёзныя земляныя працы, якія змянілі узровень і уласцівасці грунтаў у пячоры. Акрамя таго, было усталявана электрычнае асвятленне і пабудаваны адмысловыя усходы, каб спрасціць доступ у "залу быкоў". Уваход у пячору быў зачынены цяжкімі бронзавымі дзвярамі.
У 1955 годзе былі заўважаны першыя прыкметы пашкоджання малюнкаў. Яны паўсталі з-за лішку вуглякіслага газу, які з'явіўся ад дыхання наведвальнікаў. Вуглякіслы газ і вадзяныя выпарэнні уступілі з рэакцыю са шкляністай скарыначкай кальцытных соляў, якая пакрывала малюнкі і бараніла іх як пласт лаку [5]. У выніку ўтварыўся добра растваральны гідракарбанат кальцыя - Ca(HCO3)2, раз'ядаючы і пашкоджваючы наскальныя малюнкі. У 1957 г. у Ласко усталявалі першую сістэму, якая павінна была аднаўляць атмасферу і стабілізаваць тэмпературу і вільготнасць. Аднак наведванні працягваліся, і колькасць турыстаў павялічылася да 1 000 чалавек у дзень. У выніку ў дзень выпрацоўвалася каля 2 500 літраў вуглякіслага газу і каля 50 кг вадзяных выпарэнняў, у той час як пячора мае даволі маленькі памер - каля 1 500 кв. м [6]. А. Глоры, які займаўся тым часам раскопкамі ў Ласко, павінен быў працаваць па начах, каб не замінаць струменю наведвальнікаў.
У 1960 годзе ў Ласко выявілася так званая "зялёная хвароба": лішак вуглякіслага газу, занадта высокая тэмпература і штучнае асвятленне сталі чыннікам распаўсюду калоній багавіння па сценах пячоры. Затым узбагачэнне асяроддзя дыяксідам вугляроду стала чыннікам "белай хваробы", кальцытнага покрыва, які асеў на сценах і на некаторых мастацкіх творах. У 1963 г. мікраарганізмы працягвалі хутка распаўсюджвацца, нягледзячы на тое, што была усталявана сістэма азонавага фільтравання. У красавіку 1963 г. Андрэ Мальро, міністр па справах культуры, прыняў рашэнне забараніць доступ у Ласко для шырокай публікі.
З 1965 па 1967 гг. сістэмы, якія рэгулююць цеплавыя і гіграметрычныя працэсы, змаглі, нарэшце, аднавіць ранейшыя умовы цыркуляцыі паветраных мас, якія раней дазвалялі Ласко захоўвацца на працягу тысячагоддзяў. Прынцып гэтай статычнай астуджальнай сістэмы складаўся ў натуральнай канвекцыі для кандэнсацыі вадзяных выпарэнняў у вызначаным месцы.
Напачатку 1970-х гг. пачалося стварэнне рэпрадукцыі часткі пячоры. Яна была адкрыта для шырокай публікі ў 1983 г. і атрымала назву Ласко II.
У 2000 г. апаратуру па кіраванню кліматам у пячоры замянілі. Увесну 2001 г. Бруно Дэпла і Сандрын ван Солінь, службоўцы, упаўнаважаныя сачыць за пячорай, заўважылі з'яўленне цвілі ў тамбуры пячоры. Грунт пакрыўся грыбамі Fusarium solani. Гэты працэс быў злучаны з усталёўкай новай сістэмы гідратэрмічнага рэгулявання. Штамы Fusarium solani, якія з'явіліся ў пячоры, былі ўстойлівыя да фармальдэгіду, які выкарыстоўваўся дзесяцігоддзямі для дэзінфекцыі падэшваў абутку наведвальнікаў. Грыбы распаўсюдзіліся на малюнкі, якія неўзабаве былі пакрыты белым пластом грыбніцы. Грыб існаваў у сімбіёзе з бактэрыяй Pseudomonas fluorescens, якая зводзіла на нішто выкарыстоўваны датуль фунгіцыд. Таму яго сталі камбінаваць з антыбіётыкам.
У 2002 г. міністэрства культуры стварыла "Міжнародны даследчы камітэт па пячоры Ласко", які павінен быў вырашыць гэту праблему. У 2006 г. заражэнне было амаль цалкам задушана, але кожныя два тыдні адмысловая каманда, апранутая ў ахоўныя камбінезоны, павінна ўручную чысціць сцены ад грыбных валокнаў, бо яны, нягледзячы ні на што, працягваюць з'яўляцца зноў [7][8][9].
Пятнаццаць гадоў актыўных турыстычных наведванняў парушылі далікатны баланс, дзякуючы якому Ласко захоўвалася на працягу тысячагоддзяў, і падверглі унікальныя наскальныя малюнкі небяспекі знікнення.
План пячоры Ласко.
Апісанне пячоры
Пячора Ласко адносна невялікага памеру: сукупнасць галерэй мае даўжыню прыкладна ў 250 м пры сярэдняй вышыні ў 30 м. Распісаная частка пячоры знаходзіцца галоўным чынам у верхняй частцы сістэмы.
Сучасны ўваход адпавядае дагістарычнаму, нягледзячы на тое, што цяпер ён забяспечаны сістэмай тамбураў. Спрадвечны ўваход павінен быў быць некалькі даўжэй, але столь у старажытныя часы там абрынулася і ўтварыла нахіл, па якім цяпер спускаюцца наведвальнікі пячоры.
Каб спрасціць апісанне, пячору па традыцыі падзялілі на некаторую колькасць зон, якія адпавядаюць залам і вызначанай каляровай гаме. Гэтыя вобразныя назвы, якія існуюць цяпер, прапанаваў А. Брэйль.
- Першая зала - гэта "зала быкоў" ці "ратонда" (фр. salle des Taureaux, Rotonde): даўжыня - 17 м, шырыня - 6 м і вышыня - 7 м.
- "Зала быкоў" пераходзіць у так званы "восевы праход" (фр. Diverticule axial), вузейшую галерэю, якая ідзе ў той жа бок і прыкладна той жа даўжыні.
- З "залы быкоў" справа ад "восевага праходу" можна патрапіць у "пасаж" (фр. Passage), галерэю даўжынёй у 15 м.
- За "праходам" знаходзіцца "неф" (фр. Nef), больш высокі, даўжынёй у 20 м.
- Сам "неф" пераходзіць у частку, дзе няма наскальных малюнкаў, а за ім знаходзіцца "каціны лаз" (фр. Diverticule des Félins), вузкі калідор даўжынёй 20 м.
- "Апсіда" (фр. Abside) - гэта круглая зала, якая знаходзіцца на ўсходзе ў месцы злучэння "праходу" і "нефа".
- За "апсідай" знаходзіцца "шахта" ці "студня" (фр. Puits). Каб патрапіць туды, неабходна спусціцца на 4-5 м практычна да пачатку ніжняй сістэмы.
Археалагічныя адкрыцці
Вялікая частка археалагічных адкрыццяў была зроблена А. Глоры падчас абсталявання тамбураў ва ўваходу ў пячору і саміх зал, а затым пры больш метадычных раскопках, асабліва плённых у "шахце". У лік зробленых археалагічных знаходак уваходзяць прадметы, зробленыя з каменя (403 прылады), з косткі (28 прылад), расліннага паходжання (113 фрагментаў), упрыгожванні (10 ракавін), шматлікія вугольчыкі і рэшткі фарбавальнікаў.
У "нефе" былі знойдзены свяцільні, якія фарбуюць рэчывы і рэшткі ежы. У "апсідзе" таксама была знойдзена вялікая колькасць важных прадметаў: лёзы дроцікаў, скрабкі, разцы і свяцільні. У "шахце" былі выяўлены рэшткі фарбуючых рэчываў, лёзы дроцікаў, прасвідраваныя ракавінкі і свяцільні.
Было праведзена вывучэнне пад электронным мікраскопам фарбуючых рэчываў, выяўленых падчас раскопак, і ўзораў, узятых з некаторых малюнкаў. Чорныя фарбавальнікі адпавядалі вокісу марганцу, а жоўтыя, памяранцавыя і чырвоныя - вокісу жалеза. Усе яны выкарыстоўваліся ў чыстым выглядзе без якога-небудзь дадання мінеральных прымешак і без цеплавой апрацоўкі [10].
Наскальныя малюнкі
Сцэна ў "каціным лазе"
- У "зале быкоў" знаходзіцца самая маляўнічая кампазіцыя Ласко. Яе кальцытныя сцены дрэнна падыходзілі для гравіроўкі, таму былі ўпрыгожаны маляўнічымі малюнкамі вялікіх памераў: некаторыя з іх дасягаюць 5 м у даўжыню. Два шэрагі зубраў размешчаны сябар насупраць сябра, два з аднаго боку і тры з другога. Двум зубрам з паўночнай сцяны спадарожнічаюць дзясятак коней і вялікая загадкавая жывёла, на лбу якой намалявана нешта накшталт рога, зашто яна і атрымала назву "аднарог". На паўднёвай сцяне тры вялікіх зубра намаляваны побач з трыма маленькімі (чырвонага колеру), шасцю аленямі і адным мядзведзем у пячоры, намаляваным на жываце аднаго з зубраў і таму дрэнна адрозным.
- У "восевым праходзе" таксама намаляваны быкі і коні, акружаныя аленямі і каменнымі баранамі. На малюнку бачны уцякаючы конь, намаляваны марганцавай крэйдай на вышыні 2,50 м ад узроўня грунта. Некаторыя жывёлы намаляваны на столі і быццам перабягаюць з адной сцяны на другую. Да гэтых малюнкаў, выкананне якіх патрабавала будаўніцтва лясоў, варта дадаць шматлікія знакі (палачкі, кропкі і прастакутнікі).
- У "пасажы" шматлікія малюнкі былі моцна пашкоджаны, асабліва з-за руху паветраных мас.
- "Неф" налічвае чатыры групы постацяў: адбіткі, чорная карова, плаваючыя алені і перасякаючыя бізоны. Гэтыя малюнкі дапоўнены шматлікімі загадкавымі геаметрычнымі знакамі, у тым ліку каляровай плоскасцю, падзеленай на роўныя квадраты. А. Брэйль назваў іх "гербамі". Існуюць і іншыя гіпотэзы: напрыклад, што гэта пасткі для жывёл ці буданы ці адзежа з размаляваных шкур.
- "Каціны лаз" абавязаны сваім імем малюнку групы жывёл сямействы каціных. Адно з якіх, мяркуючы па ўсім, пазначае тэрыторыю. У гэту галерэю даволі складана патрапіць, але там можна ўбачыць гравіроўкі дзікіх жывёл, выкананых у даволі прымітыўным стылі. У тым ліку там ёсць конь у анфас, даволі незвычайны прыклад палеалітычнага мастацтва, бо звычайна жывёлы маляваліся ў профіль ці з дапамогай прыёму "крывой перспектывы".
- У "апсідзе" прадстаўлена каля тысячы гравіраваных малюнкаў, некаторыя з іх накладзены на маляўнічыя малюнкі. Тут ёсць як жывёлы, так і знакі, у тым ліку адзіны малюнак паўночнага аленя ў Ласко.
Малюнак чалавека і бізона ў "шахце"
- У "шахце" знаходзіцца адна з самых загадкавых сцэн Ласко: падаючы чалавек паміж бізонам і насарогам. У чалавека птушыная галава, бізон забіты дроцікам, а насарог быццам выдаляецца ад гэтай сцэны. Побач з чалавекам намаляваны падоўжаны прадмет, увянчаны постаццю птушкі, быць можа, гэта планка, якую прывязвалі да дзіды ці гарпун для ўзмацнення кідка. На супрацьлеглай сцяне намаляваны конь. Акрамя таго, у дадзенай кампазіцыі прысутнічаюць дзве групы цікавых знакаў:
- Паміж чалавекам і насарогамі - тры пары кропак (такія ж ёсць у глыбіні "кацінага лаза" і ў самай аддаленай частцы пячоры).
- Пад малюнкам чалавека і бізона - складаны зубчасты знак. Практычна ідэнтычныя знакі можна знайсці і на іншых сценах, на лёзах дроцікаў і на свяцільні з пяшчаніку, знойдзеных непадалёк ад гэтага месца.
Хутчэй за ўсё, у гэтай сцэне розныя прадметы цесна ўзаемазлучаныя, і прытым не з-за блізкага размяшчэння жывёл і знакаў на адной сцяне, як часцей за ўсё бывае ў палеалітычным мастацтве. А. Леруа-Гуран лічыць, што гэта сцэна з'яўляецца дасылкай да міфа, сэнс і значэнне якога практычна немагчыма аднавіць [11].
Мастацкія прыёмы
Сярод мастацкіх прыёмаў, якія выкарыстоўваліся першабытнымі мастакамі, варта адзначыць:
- Паліхрамія,
- Растушоўка,
- Перспектыва,
- Незакрашаныя месцы ў карціне,
- Скажоны малюнак.
Інтэрпрэтацыі
У пячоры Ласко было знойдзена не вельмі шмат касцяных і крэмневых прылад: мяркуючы па ўсім, у пячоры ніколі не жылі, яе галоўным чынам наведвалі дзеля наскальных малюнкаў.
Гравіраваны паўночны алень у "апсідзе"
Жывёлы, намаляваныя на сценах Ласко, - тыя ж самыя, што і ў шматлікіх іншых пячорах з наскальнымі малюнкамі ў франка-кантабрыйскім рэгіёне: галоўным чынам гэта коні, зубры, бізоны, алені і каменныя бараны. Іншыя малюнкі жывёл сустракаюцца радзей і часта ўяўляюць патэнцыйную небяспеку для чалавека (напрыклад, мядзведзі, насарогі і буйныя жывёлы з сямейства каціных).
Выгляды намаляваных жывёл не адпавядаюць тым, на якіх людзі палеаліту палявалі, і якіх яны выкарыстоўвалі ў разнастайных мэтах (дзеля мяса, шкур, костак і г. д.). Толькі гравіраваны паўночны алень (хоць такая інтэрпрэтацыя малюнка дагэтуль выклікае сумневы), быў вызначаны як жывёла, чые косткі есць у пячоры (больш 88 % са знойдзеных). (А гэта што, былі паляўнічыя на паўночнага аленя?)
Малюнкі вельмі рэалістычныя, асабліва гэта дакранаецца целаскладу і поз жывёлаў, аднак мастакі Ласко не імкнуліся да вычарпальнага і натуралістычнага адлюстравання рэчаіснасці: на малюнках няма ні флоры, ні ландшафтаў у адрозненне ад шматлікіх іншых палеалітычных наскальных малюнкаў.
Несумнеўна, некаторыя элементы малюнкаў нясуць сімвалічную нагрузку. Такая інтэрпрэтацыя дакранаецца трох пар кропак, якія знайшлі ў глыбіні "кацінага лаза" і ў "шахце" на межах малюнкаў. Гэта ж ставіцца і да вышчэрбленых знакаў, "гербам" і асобным кропкам, размешчаным у розных частках пячоры.
А. Леруа-Гуран лічыць, што пячора Ласко была свяцілішчам, чымсьці накшталт культавага месца для людзей таго часу.
Датоўка
Ласко з'яўляецца адной з першых палеалітычных пячор, датоўка якой вызначалася з дапамогай радыёвуглероднага аналізу, выкананага Уіллардам Ліббі. Гэты метад быў ужыты пры аналізе драўнянага вугля, знойдзенага ў свяцільнях з "шахты". Першы атрыманы вынік (15,5 тыс. да н. э.) сведчыў пра частае наведванне Ласко ў эпоху мадленскай культуры, але гэты вынік быў пастаўлены пад сумнеў А. Брэйлем, які лічыў, што наскальныя малюнкі ставяцца да граветцкай культуры [12].
Пазней былі праведзены дадатковыя аналізы, вынікі якіх казалі ўсёткі пра прыналежнасць да мадленскай культуры. Аналіз быў зроблены на аснове драўнянага вугля, знойдзенага падчас раскопак А.Глоры у "пасажы" і "шахце". Гэты вугаль ставіўся да перыяду ранняй і сярэдняй мадленскай культуры (каля 17-15 тыс. да н. э.).
У 1998 годзе была атрымана датоўка прыкладна ў 18,6 тысячагоддзяў да н. э.: быў праведзены радыёвуглеродны аналіз і мас-спектраметрыя фрагмента драўлянай палкі з "шахты", якія паказалі, што пячора часта наведвалася ў эпоху салютрэйскай культуры [13]. Праўда, застаецца пытанне, ці прыходзілі людзі таго часу ў пячору, каб стварыць частку ці ўсе малюнкі ці ж проста палюбавацца ўжо створанымі?
Непасрэднае вызначэнне ўзросту маляўнічых малюнкаў і малюнкаў пры дапамозе радыёвуглероднага аналізу было б магчыма ў некаторых распісаных частках пячоры, калі б яны былі выкананы вуглём. Але ў Ласко такіх малюнкаў няма, яны былі выкананы з дапамогай вокісу марганцу. Фрагменты фарбавальнікаў, якія падалі са сцен, былі выяўлены пры археалагічных раскопках у розных культурных пластах: яны дазволілі вызначыць, што некаторыя малюнкі былі створаны ў той жа час, што і некаторыя знойдзеныя прадметы (крэмневыя прылады, завостраныя пры дапамозе косткі дроцікі, свяцільні з тлушчам). Але такія прадметы з'яўляюцца характэрнымі як для мадленскай культуры, так і для салютрэйскай.
Таму на сённяшні дзень няма дакладнай датоўкі наскальных малюнкаў пячоры Ласко. Хоць па меркаванні Н. Ажуля [4] існуюць некаторыя доказы, што Ласко хутчэй ставіцца да салютрэйскай культуры:
- наяўнасць геаметрычных знакаў;
- характэрны малюнак рагоў зубраў;
- малюнак чалавека насупраць жывёлы з сямейства паларогіх (у Рок-дэ-Шэры (фр. Roc-de-Sers), які адносіцца да салютрэйскай культуры, ёсць малюнак чалавека насупраць аўцабыка).
(Г.А.: напомнім - САЛЮТРЭЙСКАЯ КУЛЬТУРА - археалагічная культура сярэдзіны позняга палеаліту, распаўсюджана на тэрыторыі Францыі і Паўночнай Іспаніі. Змяніла арын’якскую культуру і перыгорскую культуру і, у сваю чаргу, змянілася мадленскай культурай. Датуецца (радыёвуглеродным метадам) 18-15 тыс. гадоў да н. э. Характарызуецца старанна вырабленымі, апрацаванымі дасканалай аджымной рэтушшу крэмневымі, салютрэйскімі, наканечнікамі ў форме лаўровага ці вярбовага ліста, а таксама з выманнем. Разам з імі знаходзяць крэмневыя скрабкі, разцы, праколкі, лёзы, касцяныя наканечнікі, іголкі з вушкамі, жэзлы, творы мастацтва і інш.
У шэрагу познепалеалітычных стаянак Цэнтральнай Еўропы і Еўрапейскай часткі Расіі выяўлены асобныя рысы падабенства з Салютрэйскай культурай. Таксама існуе версія пра пранікненне носьбітаў Салютрэйскай культуры ў Паўночную Амерыку, дзе яны стварылі Культуру Кловіс (так званая Салютрэйская гіпотэза (ангел.), прапанаваная ў 1998 годдзе і прадугледжваючая што менавіта людзі з Еўропы былі першымі пасяленцамі ў Амерыцы).
Мадленская культура мее свой пачатак ад Мезінскай культуры ( самы ранні этап).
Ласко II
Пасля зачынення пячоры для шырокай публікі па чынніку павелічэння праблем захаванасці наскальных малюнкаў у канцы 1960-х гг. Нацыянальны геаграфічны інстытут Францыі (IGN) правёў стэрэа-фотаграмметрычную здымку ўсіх распісаных паверхняў пячоры.
Пасля гэтага супольнасць, якая валодае Ласко, высунула прапанова зрабіць дакладную копію часткі пячоры ("восевага праходу" і "залы быкоў"). Праект часткова фінансаваўся за кошт продажу Ласко дзяржаве ў 1972 г. Ён быў прыпынены ў 1980 г., а затым працягнуты дэпартаментам Дардонь.
Было пабудавана бетоннае збудаванне, усярэдзіне якога сапраўды прайгралі наскальныя малюнкі абраных частак Ласко дзякуючы раней праведзенай здымкі IGN. Прайграванне наскальных малюнкаў было ажыццёўлена групай на чале з М. Пейтраль[14]. Копія Ласко, названая Ласко II, знаходзіцца ў 200 м ад сапраўднай пячоры. Яна была адкрыта для наведвання 18 ліпеня 1983 г. Некаторыя іншыя рэпрадукцыі жывапісу Ласко (аленевы фрыз, два бізона і чорная карова з "нефа", сцэна з "шахты") былі выстаўлены ў парку То (фр. parc du Thot) у некалькіх кіламетрах ад Мантыньяка.
Нататкі
1. По одной версии они искали пропавшую собаку, по другой — подземный ход или клад.
2. Breuil H. Découverte d’une remarquable grotte ornée, au domaine de Lascaux, Montignac (Dordogne) // C.R. de l’Acad. des Inscr. et Belles-Lettres. Séance du 11 oct. 1940. Р. 387—390.
3. Эпиграф к статье Х. Збигнева
4. 1 2 Aujoulat N. Lascaux — Le geste, l’espace et le temps. Seuil, 2004.
5. Збигнев Х. Варвар в саду. — СПб.: 2004. С.29.
6. Roussot A. Breuil et Lascaux // Lascaux, premier chef d’œuvre de l’humanité. Les Dossiers d’Archéologie, 1990. № 152.
7. Graff J. Saving Beauty // Time. 2006. Vol. 167. № 20. Р. 36-42
8. Lascaux toujours victime du Fusarium solani, статья с Hominidés.com
9. Sire M.-A. Lascaux : la rechute
10. Chalmin E., Menu M., Pomiès M.-P., Vignaud C., Aujoulat N. et Geneste J.-M. Les blasons de Lascaux // L’Anthropologie, 2004. T. 108. Р. 571—592.
11. Leroi-Gourhan A. Grotte de Lascaux // L’art des cavernes — Atlas des grottes ornées paléolithiques françaises. Ministère de la culture, 1984.
12. Breuil H. Les datations par C14 de Lascaux (Dordogne) et Philip Cave (S.W. Africa) // Bulletin de la Société Préhistorique Française. 1954. Т. LI, 11-12. Р. 554—559.
13. Aujoulat N., Cleyet-Merle J.-J., Gaussen J., Tisnerat N. et Valladas H. Approche chronologique de quelques sites ornés paléolithiques du Périgord par datation carbone 14 en spectrométrie de masse par accélérateur de leur mobilier archéologique // Paléo. 1998. № 10. Р. 319—323.
14. Soutif M. Lascaux II, le nouveau chef d'œuvre // Géo. 1983. № 51. Р. 42-58.
Літаратура
• Абрамова З.А. Ляско — памятник палеолитического наскального искусства // Первобытное искусство. — Новосибирск: 1971. — С. 53-80.
• Батай Ж. Смерть на дне «колодца» в пещере Ласко (Из «Слез Эроса») // Танатография Эроса: Жорж Батай и французская мысль середины XX века.. — СПб.: 1994. — С. 271-308.
• Збигнев Х. Варвар в саду.. — СПб.: 2004. — С. 13-31.
• Любимов Л.Д. Искусство Древнего Мира. — М.: Просвещение, 1971. (Глава «„Сикстинская капелла“ доисторической живописи»).
• Aujoulat N. Lascaux. Le Geste, l'Espace et le Temps. — Seuil, 2004. — ISBN 2-02-025726-2
• Bataille G. La Peinture préhistorique, Lascaux ou la naissance de l'art. — Skira, 1994. — ISBN 2-605-00044-3
• Breuil H. Quatre cent siècles d’art pariétal. — Centre d'Études et de Documentation préhistoriques, 1952.
• Collectif sous la dir. de Arl. Leroi-Gourhan et J. Allain. Lascaux inconnu // Gallia Préhistoire. — CNRS: 1979. — Т. XII (supplément). ISBN 2-222-02178-2
• Collectif sous la dir. de B.et G. Delluc. Le Livre du Jubilé de Lascaux 1940-1990 // Société historique et archéologique du Périgord. — 1990. — Т. CXVII (supplément).
• B. et G. Delluc. Lascaux retrouvé. Les recherches de l'abbé André Glory. — Pilote 24 édition. — 2003.
• B. et G. Delluc. Connaître Lascaux. — Sud Ouest, 2006.
• Collectif sous la dir. de Arl. Leroi-Gourhan et J. Allain. Lascaux inconnu // Gallia Préhistoire (XII-e supplément). — CNRS: 1979. ISBN 2-222-02178-2
• Leroi-Gourhan A. Grotte de Lascaux // L'Art des cavernes. Atlas des grottes ornées paléolithiques françaises. — Ministère de la culture: 1984. ISBN 2-11-080817-9
• Lascaux, premier chef d’œuvre de l’humanité // Les Dossiers d’Archéologie. — 1990. — № 152. ISBN 2-11-080817-9
Гл. таксама
• Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО во Франции
• Альтамира
• Кро-Маньон
• Фон-де-Гом
Спасылкі
• Официальный сайт пещеры Ласко (Министерство культуры Франции) (фр.)
• Официальный сайт Ласко II — виртуальная экскурсия (англ.), (фр.), (исп.)
• Пещера Ласко в «Энциклопедии искусства»
• Грибок угрожает знаменитым наскальным росписям во Франции (Лента.ру)
• Франция: доисторическое искусство избавлено от угрозы
http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B
Каардынаты: 54°45′24″п. ш. 38°52′09″у. д. (G)
Выгляд раскопа ў 2000 годзе
ЗАРАЙСКАЯ СТАЯНКА - найстаражытны археалагічны помнік эпохі верхняга палеаліту на тэрыторыі Маскоўскай вобласці.
Зарайская верхнепалеалітычная стаянка з'яўляецца помнікам сусветнага значэння. Стаянка размешчана ў самым цэнтры старадаўняга рускага горада Зарайска Маскоўскай вобласці. Стаянка ставіцца да касцёнкаўска-аўдзееўскай культуры (у шырэйшым уяўленні - да касцёнкаўска-віллендорфскага адзінства) і з'яўляецца помнікам з круга т. н. усходняга гравета. Археалагічныя раскопкі на стаянцы вяліся з 1980 г. А. В. Трусавым, а пасля аднавіліся ў 1995 г. і працягваюцца пад кіраўніцтвам чл.-кар. РАН, д.г.н. X. А. Амірханава (Інстытут археалогіі РАН, Аддзел археалогіі каменнага веку). Да 2006 г. агульны пляц выкрытай паверхні склаў каля 450 кв.м.
Гісторыя адкрыцця і вывучэння
Першы этап раскопак на Зарайскай стаянцы пачынаецца ў 1980 г., працягваецца ў 1982-1983 гг. да 1989 года і злучаны з працамі па помніку А. В. Трусава. Да поўначы ад Мікольскіх варот Зарайскага крамля участак стаянкі, які прылягае да пакатага схілу пачынаючага тут яра, схільны эрозіі. Схіл часткова зразае даволі насычаны палеалітычны культурны пласт. Жыхары Зарайска ўжо даўно выяўлялі тут крэмневыя прадметы і косткі жывёл. Першыя невялікія адмысловыя зборы крэмневага матэрыялу тут былі праведзены супрацоўніцай Зарайскага гарадскога гісторыка-мастацкага музея Л. І. Максімавай. Гэтыя матэрыялы паслужылі штуршком для навуковага адкрыцця помніка і пачатку мэтанакіраваных раскопавых прац, якія пачаў ажыццяўляць з 1980 гады А. В. Трусаў, які заклаў у тым жа годзе першы шурф.
Пepшaя манаграфія па Зарайскай стаянцы
Даследаванні стаянкі ў 1980-1989 гадах далі каштоўную інфармацыю і магчымасць для пастаноўкі шматлікіх важных пытанняў. Гэтымі працамі атрымана багатая калекцыя крэмневых вырабаў, якая налічвае больш 15000 асобнікаў. Сярод прылад найвялікую увагу прыцягнулі два наканечніка з бакавым выманнем і вялікая група нажоў касцёнкаўскага тыпу. (Г.А.: параўнайце з Бердыжам (27-25 тыс. год.) - На паселішчы знойдзены крамянёвыя наканечнікі коп’яў з бакавой выемкай, бакавыя, сярэдзінныя і вуглавыя разцы, нажы касцёнкаўскага тыпу, скрабкі, пласціныкі з прытупленым рэтушшу краем, вастрыі тыпу гравет, рэтушоры, адбойнікі, нуклеусы, прылады сякерападобных форм і інш. Узрост стаянкі: Самы позні з іх прымеркаваны да гарызонту пахаванай глебы і мае радыёвугляродныя датоўкі ў межах 15-17 т.г.н. Самы ранні этап мае узрост 22-23 т.г.н.- параўнайце адзначаныя даты) Вывучэнне калекцыі падвяло А. В. Трусава да высновы пра прыналежнасць помніка да касцёнкаўска-аўдзееўскай культуры. Была выказана здагадка пра наяўнасць на стаянцы шырокай жылой пляцоўкі, аналагічнай тым, якія вядомыя ў Аўдзеева і верхнім пласце Касцёнкі 1. Таксама была высунута гіпотэза пра тое, што стаянка на працягу тысячагоддзяў неаднаразова засялялася і пакідалася людзьмі - гэта значыць пра наяўнасць некалькіх узроўняў пасялення. Аднак А. В. Трусаву не атрымалася практычна пацвердзіць дадзеныя высновы; неабходныя для гэтага методыка раскопак і метадалогія інтэрпрэтацыі ім так і не былі выпрацаваны.
У 1994 г. працы на Зарайскай стаянцы былі адноўлены і з 1995 г. вядуцца пад агульным кіраўніцтвам чл.-кар. РАН, д.г.н., праф. Х. А. Амірханава. Намеснікам начальніка экспедыцыі з 1998 г. з'яўляецца к.г.н. С. Ю. Леў.
C.Ю.Леў і Б.Брэдлі на раскопе. 2005 г.
Х. А. Амірханаву атрымалася вывесці вывучэнне помніка на якасна новы ўзровень. Падвышаная увага да стратыграфіі (нават мікрастратыграфіі - стратыграфіі асобных аб'ектаў і ўчасткаў культурнага пласта), геамарфалогіі, прыцягненне да даследавання помніка вядучых адмыслоўцаў у вобласці палеанталогіі, геалогіі, а таксама калегаў-археолагаў, у тым ліку і замежных, дазволіла правесці сапраўды комплексную навуковую працу. Методыка раскопак меркавала стратыграфічнае і планіграфічнае выяўленне розначасовых пластоў і аб'ектаў і, адпаведна, асобную разборку кожнага з іх. На розных участках раскопаў і папярок буйных аб'ектаў пакідаліся вертыкальныя беражкі для вывучэння стратыграфіі. Гэта моцна ўскладніла раскопкі, але значна павялічыла іх якасць. Стала вырабляцца прамыванне запаўнення кожнага аб'екта ў асобнасці. Падчас вывучэння мярзлотных расколін, якія парушылі культурны пласт, было ўсталявана наяўнасць некалькіх этапаў (генерацый) іх утварэння, якія папярэднічалі ці рушылі ўслед тым ці іншым этапам засялення стаянкі (ляднік набліжаўся - людзі сыходзілі і наадварот), што з'явілася дадатковым аргументам у карысць вылучэння падобных этапаў фармавання культурных адкладаў. Была канчаткова ўсталявана прыналежнасць Зарайскай стаянкі да помнікаў касцёнкаўска-аўдзееўскага круга. Было вырашана падчас раскопак не руйнаваць мацярык, у якім былі выкапаны жылыя і гаспадарчыя аб'екты і пакідаць на месцы некаторыя буйныя косткі, а таксама кансерваваць раскоп стэрыльным пяском пасля завяршэння прац - з тым, каб у будучыні была магчымасць адкрыць у Зарайске археалагічны музей, падобны таму, што маецца ў Касцёнках.
Агульная інфармацыя
X.A.Aміpxaнаў кіруе працай на раскопе. 2002 г.
У геалагічным стаўленні месца размяшчэння стаянкі злучана з вобласцю распаўсюду адкладаў падольскага гарызонту сярэдняга карбону, складзенага галоўным чынам глінамі. Прыкладна ў 4 км да поўначы ад стаянкі і амаль непасрэдна ад яе на поўдзень залягаюць вапнякі і даламіты з праслоямі мергеляў кашырскага гарызонту сярэдняга карбону. У гэтых адкладах на стыках пачак вапнякоў сустракаюцца гарызонты плітчатагао крэменя карычняватых адценняў. Паверхня Зарайскай стаянкі злучана з узроўнем перагіну плато да схілу даліны. Па геамарфалагічным мікрараяніраванню месца размяшчэння стаянкі прыходзіцца на Зарайскую раўніну, абмежаваную з усходу мікрараёнам водападзелу рэк Асетр і Вожа, і з захаду - мікрараёнам даліны р. Асетр.
X.А. Амірханаў і С.Ю. Леў здабываюць нарыхтоўку статуэткі "венеры". 2005 г.
Асноўная частка пляца стаянкі прыходзіцца на сярэднюю частку мыса, які ўтвараецца верхнім выступам лукавіны ракі і буйным ярам. Гэты яр праразае карэнны бераг і накіраваны ў бок ракі. Даследаваўшыйся раскопкамі пляц галоўным чынам прылягае да Мікольскіх уязных варот паўночнай сцяны Зарайскага крамля 16-га стагоддзя. Безуважлівыя знаходкі ў выглядзе апрацаваных крэменяў і адзінкавых костак жывёл плейстацэнавага часу выяўляюцца ў шурфах і выпадковых выкрыццях амаль на ўсёй прасторы мыса, практычна цалкам занятага крамлём. Ва ўсходнім і паўночным кірунках ад стаянкі падобныя разрозненыя знаходкі выяўлены на адлегласці да 200 м і за межамі мыса.
Нягледзячы на тое, што значная частка стаянкі апынулася разбуранай крамлём і замкавым ровам, вялікі фрагмент цэнтральнай яе часткі захаваўся да нашых дзён і стаў асноўным аб'ектам раскопак. Як ужо згадвалася, на гэтай тэрыторыі людзі жылі неаднаразова, і прыходзілі сюды з перапынкамі ў некалькі сотняў і нават тысяч гадоў. Было выяўлена 4 этапы засялення стаянкі. Самы позні з іх прымеркаваны да гарызонту пахаванай глебы і мае радыёвугляродныя датоўкі ў межах 15-17 т.г.н. Самы ранні этап мае ўзрост 22-23 т.г.н. "Класічны" перыяд у жыцці стаянкі прыйшоўся на другі этап, вельмі блізкі па часу да першага, калі структура селішча стала цалкам аналагічнай Касцёнкам-1. Трэці этап засялення меў перапынак ад першых дзвюх прыкладна на 2 тысячагоддзя, за гэты час тут паспела ўтварыцца сістэма мярзлотных расколін 2-й генерацыі (1-я існавала яшчэ да засялення стаянкі).
Сведчанні першага этапу засялення стаянкі дашлі да нас у некалькі горшай захаванасці, паколькі яны былі пашкоджаны і перайначаны наступнымі пабудовамі і мярзлотнымі структурамі. Аднак можна казаць пра тое, што селішча гэтага этапу ўжо было выразна структуравана. Прасочваецца лінія агменяў (у кірунку паўночны захад-паўднёвы ўсход), вакол якой размяшчаліся ямы-сховішчы. У адной з такіх ям-сховішчаў была выяўлена статуэтка бізона, пра якую пойдзе гаворка ніжэй.
Участак раскопа 4 (2000 г.). Бачны агмень, беражкі, біўні маманта і мярзлотныя расколіны
На другім этапе засялення структура селішча зрушылася, у канцэптуальным плане застаўшыся ранейшай. Агмені былі размешчаны ў тым жа кірунку на адлегласці 1-1,5 м ад лініі першага этапу, але сталі буйней і глыбей (1 м у дыяметры, да 50 см у глыбіню). Жыллё размяшчалася вакол гэтай лініі і ўяўляла сабою выцягнутыя паўзямлянкі даўжынёй да 5 м, шырынёй і глыбінёй да 1 м. Зверху, яны, мабыць, былі перакрыты біўнямі маманта, пакрытымі шкурамі. Поруч зямлянак былі выкапаны ямы-сховішчы дыяметрам 50 см і глыбінёй да 1,5 м. Ямы-сховішчы, як правіла, накрываліся лапаткамі маманта з праробленым у іх круглай адтулінай. Падобная структура селішча сустракаецца ў Касцёнках-1, пласт 1 і Аўдзеева, там было выяўлена па два суседніх жыллёва-гаспадарчых комплекса.
Трэці этап засялення характарызуецца невялікім лікам ям, з меней буйнымі і глыбокімі агменямі (да 20 см у глыбіню) і меркавана з'яўленнем наземных жыллёвых канструкцый. Культурны пласт трэцяга этапу насычаны буйнымі косткамі маманта, у большасці сваім меўшых выразныя канцэнтрацыі, верагодна злучаныя з рэшткамі жылых пабудоў. Асноўным будаўнічым матэрыялам служылі чэрапы, ніжнія сківіцы і біўні мамантаў.
Ямка-кладзік з буйнымі пласцінамі
Апошні, чацвёрты этап засялення стаянкі даводзіцца на эпоху некаторага пацяплення клімату. Ён злучаны з верхняй пахаванай глебай, у якой залягаюць знаходкі. У ёй горш захоўвалася арганіка, і косткі маманта тут сустракаюцца галоўным чынам у выглядзе пацярухі. Выразных дадзеных пра план селішча і жылля гэтага этапу пакуль не атрымалася сабраць у дастатковай колькасці (хоць А. В. Трусавым было выяўлена некалькі агменяў-"попельнікаў" і адзін аб'ект, інтэрпрэтаваны як жыллё). Тым не менш, з гэтага гарызонту адбываецца багаты крэмневы матэрыял. Значная канцэнтрацыя каменных вырабаў дазваляе рабіць некаторыя высновы пра структуру селішча і гаспадарчай спецыялізацыі тых ці іншых яго ўчасткаў. Такім чынам, вывучэнне культурнага пласта, прымеркаванага да верхняй пахаванай глебы, з'яўляецца перспектыўным для дадзенага помніка.
Матыка з біўня маманта
Нажы касцёнкаўскага тыпу
Вялікая колькасць костак маманта, выяўленых на стаянцы, выклікае пытанні адносна іх паходжання. Малаверагодна, каб падобны аб'ём костак стаў вынікам паляўнічай здабычы. Улічваючы, што велізарная колькасць костак спальвалася ў агменях (у прылядніковай тундры ў той час нельга было знайсці драўніны ў дастатковай колькасці), адносна невялікае племя (некалькі дзясяткаў чал.) не магло здабыць гэтулькі мамантаў. Відаць, непадалёк знаходзілася т. н."могілкі" мамантаў, загінуўшых ці патануўшых у рацэ (Асетр у тыя часы быў значна паўнаводней), і людзі перыядычна завітвалі да лукавіны ракі, здабываючы неабходныя косткі (характэрна, што практычна ўсе біўні, якія выкарыстоўваліся ў якасці будаўнічага матэрыялу, маюць аднолькавыя габарыты, што сведчыць пра іх папярэдні адбор). У карысць гэтай гіпотэзы кажа і тое, што шматлікія косткі, знойдзеныя на стаянцы, часам на некалькі тысячагоддзяў старэй лімітавага ўзросту культурнага пласта.
Апроч костак маманта, на стаянцы былі выяўлены таксама косці паўночнага аленя, зайца, бізона, птушак, грызуноў. З дробных костак вырабляліся прылады тыпу праколак, з буйных - матыкі для капання зямлі. Шмат выяўлена лапак пясца - хутчэй за ўсё, яны пакідаліся як дэкаратыўны элемент футравай адзежы.
Дно ямы афарбавана охрай
Важным элементам сакральнага жыцця стаянкі была прыродная чырвоная фарба - охра, якую выраблялі, мабыць, шляхам працяглага перапальвання канкрэцый самароднага жалеза, у вялікай колькасці сустракаемых у пяшчаным мацерыку. Охрай пасыпалі падлогі жылля, маркіравалі ямы-сховішчы і ямкі-"кладзікі". Часам охру змешвалі з чырвонай глінай ці тлушчам. На стаянцы ў вялікай колькасці выяўлены керамічныя фрагменты, часта змяшаныя з охрай ці абпаленыя. На дадзены момант іх прызначэнне застаецца не цалкам ясным. Магчыма, мелі месца спробы выраба керамічных вырабаў, вядомых на стаянках Цэнтральнай Еўропы.
Наканечнікі з бакавым выманнем
Калекцыя крэмневых прылад з Зарайскай стаянкі надзвычай багатая і налічвае сотні тысяч вырабаў. Важным фактарам, якія вызначаюць спецыфіку помніка, з'яўляецца даступнасць сыравіннай базы. Гэта карэнным чынам адрознівае Зарайскую стаянку ад аднакультурных, значна выдаленых ад крыніц сыравіны стаянак. Блізкасць натуральных выйсцяў крэменя дазваляла не эканоміць сыравіну, таму ў калекцыі можна сустрэць наканечнікі даўжынёй 16 см і пласціны даўжынёй больш 20 см. У 2001-2002 г. была выкрыта яма трэцяга этапу (пераробленая з больш старажытнай зямлянкі), цалкам запоўненая праформамі - буйнымі крэмневымі жаўлакамі масай да 4 кг. На стаянцы выяўлена і шмат масіўных нуклеусаў. Гэта дазваляе ў дэталях аднаўляць увесь тэхналагічны ланцужок выраба каменных прылад.
Пераважную большасць крэмневага матэрыялу складаюць адыходы скалвання. Надзвычай шмат знойдзена адшчэпаў. Пры гэтым прылады на адшчэпах вельмі нешматлікія (гаворка не ідзе пра адшчэпы з рэтушшу), што сведчыць пра тое, што самі адшчэпы, галоўным чынам, былі толькі пабочным прадуктам пры афармленні нуклеуса. Тэхналогія скалвання, такім чынам, была накіравана на атрыманне пласціністай нарыхтоўкі - як у Касцёнках і Аўдзееве. Менавіта на гэтых шырокіх масіўных пласцінах выраблена пераважная большасць прылад, знойдзеных на стаянцы.
Бізон з Зарайска і яго "сучаснікі".
Сярод прылад культуравызначаючымі для дадзенай стаянкі прызнаны т. н. "нажы касцёнкаўскага тыпу" (НКТ), наканечнікі з бакавым выманнем (НБВ) і лістападобныя наканечнікі, а таксама пласцінкі з прытупленым краем (ППК). НБВ і лістападобныя наканечнікі з'яўляюцца культурнавызначаючымі не толькі для дадзенай, касцёнкаўска-аўдзееўскай, культуры, але і для ўсяго касцёнкаўска -вілендорфскага адзінства. Пласцінкі і мікрапласцінкі з прытупленым краем з'яўляюцца цікавым выглядам мініяцюрнай прылады; іх маглі выкарыстоўваць у якасці ўкладышаў у касцяную ці драўляную аправу для атрымання складовай прылады (напрыклад, наканечніка ці нажа). Пласцінкі і мікрапласцінкі сашпільвалі з адмыслова падрыхтаваных невялікіх ці другасных нуклеусаў (гэта значыць атрыманых з буйных пласцін ці адшчэпаў). Сярод іншых прылад варта адзначыць вялікую колькасць разцоў розных тыпаў, а таксама скрабкі, скрэбла, праколкі, лёзы, абушковыя нажы, а таксама адбойнікі з пяшчаніку, вапняка, кварцыту і нават краменя. Сустракаюцца і камбінаваныя прылады (разец-НКТ, НКТ-скрабок і г. д.). Да прылад можна аднесці таксама рэтушаваныя адшчэпы, пласціністыя адшчэпы і пласціны - усе разам яны складаюць больш паловы ўсіх прылад.
Каралі з зубоў пясца
Спецыфіка помніка (наяўнасць некалькіх этапаў пасялення пры адсутнасці падзяляльных іх стэрыльных праслоек) на дадзены момант не дазваляе ў поўнай меры прасачыць эвалюцыю крэмневых вырабаў на розных этапах засялення стаянкі. Аднак можна казаць пра тое, што прынцыповых адрозненняў у асартыменце і тэхналогіі выраба крэмневых прылад не назіраецца. Вырабы, якія адносяцца да верхняй пахаванай глебы (чацвёрты этап) глядзяцца парой як некалькі атыповыя ў адносінах да больш старажытных формаў. Відаць, што, напрыклад, падбору нарыхтоўкі сталі надаваць менш увагі. Тым не менш, можна казаць пра пераемнасць каменнай індустрыі на Зарайской стаянцы, якая захоўвала на працягу тысячагоддзяў фактычна нязменнасць базавых формаў.
Да цяперашняга часу на Зарайской стаянцы не знойдзена ніякіх слядоў антрапалагічных рэштак, акрамя малочнага зуба дзіцяці, выяўленага пры сартаванні прамывання. Пахаванні, пакуль не выяўлены, і мы не можам з пэўнасцю судзіць, як менавіта выглядаў вонкава тыповы зарайский краманьёнец.
Найболей значныя знаходкі
Статуэтка бізона з Зарайскаой стаянкі
На працягу 20 гадоў раскопак стаянкі даследнікі ўсё больш пераконваліся ў тым, што яны вывучаюць сляды сапраўды высокаарганізаванай першабытнай культуры. Пра гэта сведчыла наяўнасць рэгулярнай структуры селішча, шырокае дыверсіфікаванне крэмневых вырабаў і г. д. Сярод найболей цікавых знаходак вылучаліся каралі з зубоў пясца, матыка з біўня маманта і буйныя косткі з нанесеным на іх крыжападобным арнаментам (Г.А. параўнайце – Юравічы (26470 +,- 420 г) - пласціны-нажы, унікальны крамянёвы кінжал, вырабы з біўня маманта – абломак капалкі, пласцінка з геаметрычным узорам у выглядзе шасцівугольнікаў і зігзагаў, абломкі пласцін з паліроўкай і штрыхоўкай па ўсёй паверхні. Бердыж (27-25 тыс. год)- крамянёвыя наканечнікі коп’яў з бакавой выемкай, нажы касцёнкаўскага тыпу, прылады сякерападобных форм, пласціны з біўня маманта з геаметрычным арнаментам касцёнкаўска-вілендорфскай культуры). (асабліва шмат арнаментаваных костак маманта было выяўлена пасля падчас раскопак 2005 г.).
Статуэтка бізона з Зарайскай стаянкі (выгляд злева), мал. А. Е. Краўцова.
Аднак першае значнае адкрыццё, якое паставіла Зарайскую стаянку ў адзін шэраг з найболей вядомымі палеалітычнымі помнікамі Еўропы, было зроблена ў верасні 2001 г. Тады пры разборцы т. н. "ямы 71" С. Ю. Львом была выяўлена выбітная па сваім натуралізме статуэтка бізона з біўня маманта. Яна ляжала ў падбіванні ямы на боку, на адмыслова для яе выкапаным "подыуме". З левага боку тулава было пашкоджана вострым прадметам, а з правай густа выфарбавана чырвонай охрай, абедзве левыя ножкі адламаны. Па ўсёй бачнасці, статуэтка была пашкоджана і пакладзена ў яму наўмысна. Паводле высноў Х. А. Амірханава і С. Ю. Льва, "пахаванне" статуэткі бізона было выраблена падчас магічнага паляўнічага абраду - уразіць здабычу, а затым не даць ёй уцячы меркавана і ў рэчаіснасці. У карысць дадзенай інтэрпрэтацыі сведчыць тое, што першабытны скульптар маляваў не сталага бізона-самца, а маладую самку, якую лягчэй было здабыць на паляванні. Максімальнае падабенства малюнка з арыгіналам павінна было спрыяць удаламу паляванню. "Яма 71" ставіцца да найстаражытнага этапу засялення стаянкі, і ўзрост статуэткі - 22-23 тыс. гадоў.
Палеалітычная "венера" з Зарайскай стаянкі
Ў 2005 г. былі зроблены адкрыцці яшчэ некалькіх твораў палеалітычнага мастацтва, гэтак характэрных для круга помнікаў касцёнкаўска-вілендорфскага адзінства. У яме-сховішчы другога этапу была выяўлена класічная статуэтка "венеры" з біўня маманта, а ў суседняй яме яшчэ адна статуэтка малых памераў. Зарайская "венера" не адрозніваецца пышнымі формамі, што збліжае яе з "худымі" аўдзееўскімі статуэткамі, пры гэтым яна мае адно істотнае адрозненне - яе ножкі не зведзены разам (гэта характэрна і для Вілендорфа), а выразаны паасобна, вылучаны нават ступні. Такі стыль у літаратуры прынята зваць аўдзееўскім. Гэта можа сведчыць пра вызначаную культурную своеасаблівасць Зарайскай стаянкі, якая аб'ядноўвае ў сабе асаблівасці і Касцёнак, і Аўдзеева.
У 2009 г. выйшла ў свет калектыўная манаграфія, абагульняючая шэраг аспектаў даследавання помніка. Кніга прысвечана аналізу і абагульненню археалагічных матэрыялаў комплексу зарайскіх верхнепалеалітычных помнікаў, якія атрыманы галоўным чынам раскопкамі апошніх сямі гадоў. Упершыню ажыццяўляецца монаграфічнае выданне крэмневага і касцянога інвентара помніка, публікуецца разам уся калекцыя твораў мастацтва, якая ўключае экстраардынарныя ўзоры палеалітычнай скульптуры малых формаў, даюцца характарыстыкі заселеных аб'ектаў трэцяга ўзроўня пасялення стаянкі Зарайск А, прыводзяцца аналіз і апісанні палеаантрапалагічнай знаходкі ў выглядзе зуба чалавека, а таксама археазаалагічнага матэрыялу. [1]
Міжнародны статут помніка
Студэнты з Вялікабрытаніі на Зарайскай стаянцы. 2005 г.
Як ужо паказвалася, Зарайская стаянка з'яўляецца археалагічным помнікам сусветнага значэння, шырока вядомым не толькі ў нашай краіне, але і за яе межамі. Стаянку часта наведваюць буйныя айчынныя і замежныя даследнікі. У Зарайск прыязджаюць на практыку расійскія і замежныя студэнты. У верасні 1997 г. у Зарайске і Маскве праходзіў міжнародны калоквіум "Усходні Гравет", прысвечаны праблематыцы даследавання помнікаў сярэдняй пары верхняга палеаліту Усходняй і Цэнтральнай Еўропы. Удзельнікамі калоквіума было падкрэслена вялікае значэнне Зарайскай стаянкі для вывучэння эпохі верхняга палеаліту ў нашай краіне і ў свеце ў цэлым.
Спасылкі
• Официальный сайт зарайской экспедиции (давно не обновлялся)
• Информация о конференции "Восточный граветт"
• Статья про "венеру"
• Сайт города Зарайска
Літаратура
• Амирханов Х. А.. Зарайская стоянка. М., 2000.
• Амирханов Х. А., Лев С. Ю. Сравнительная характеристика и стилистический анализ статуэтки бизона с Зарайской стоянки// Археология, этнография и антропология Евразии. 2002. № 3 (11)
• Амирханов Х. А., Лев С. Ю. Статуэтка бизона с Зарайской стоянки: археологический и знаково-символический аспекты изучения//Российская археология. 2003. № 1.
• Амирханов Х. А., Лев С. Ю. Палеолитическая венера из Зарайской стоянки // Природа. 2006. N 7.
• Амирханов Х. А., Ахметгалеева Н.Б., Бужилова А.П., Бурова Н.Д., Лев С. Ю., Мащенко Е.Н. Исследования палеолита в Зарайске. 1999-2005. Ответ. ред. Х.А. Амирханов. Палеограф, 2009, 466 с.
• Восточный граветт. Тезисы докладов международного коллоквиума. (Зарайск-Москва, 1-7 сентября 1997), М., 1998.
• Лев С. Ю. Каменный инвентарь Зарайской стоянки (типологический аспект). Дис. к.и.н., М., 2003.
• Трусов А. В. Культурный слой Зарайской верхнепалеолитической стоянки// Древности Оки (Тр. ГИМ. Вып. 85). М., 1994
Крыніца: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B
Любая археалагічная культура характарызуецца наборам розных прыкмет. Гэта пахавальны абрад, асаблівасці матэрыяльнай культуры (хатабудаванне, ганчарства, ювелірная справа і г.д.). Але ў эпоху верхняга палеаліту, калі пахавальны абрад амаль невядомы, за найрэдкім выключэннем, калі адсутнічае гліняны посуд, а сведчанні хатабудавання, ювелірнай справы адзінкавыя, найважнай прыкметай, які падзяляе археалагічныя культуры, з'яўляецца спосаб (спосабы) апрацоўкі каменя. Яны, гэтыя спосабы, не былі аднолькавымі, што было злучана з рознымі традыцыямі, якія дасталіся ад розных продкаў, рознымі ўмовамі палявання (напрыклад, паляванне на маманта ці на птушку). Для верхняга палеаліту, як і для амаль усяго перыяду каменнага веку найважным паказчыкам культурных адрозненняў і быў камень, спосабы яго апрацоўкі і розніца ў форме атрыманых прылад працы.
КАСЦЁНКАЎСКА-СТРАЛЕЦКАЯ КУЛЬТУРА (яе часта завуць скарочана -стралецкая) з'яўляецца адной з найстаражытных у Касцёнкаўска-Боршаўскім раёне (Палеаліт СССР, 1984, с. 179-181). Назва яе адбываецца па населеных пунктах Сярэдняга Дона - Касцёнкам і Стрэліцы. Знаходкі, якія адносяцца да гэтай культуры, залягаюць як у ніжнім гумусіраваным пласце пад вулканічным попелам, так і вышэй яго - у самым пачатку верхняга гумусіраванага пласта. Гэта значыць гэта культура, па дадзеных стратыграфіі, адна са старажытных, і яна ставіцца да часу міжледнікоўя. Датуецца часам старажытней 32 тысяч гадоў назад, працягвае існаваць і ў перыяд росквіту палеаліту (прыкладна 24-17 тысяч гадоў назад).
Што ж уяўляе сабою каменны інвентар гэтай старажытнай культуры? Успомнім, што паслядоўнасць апрацоўкі каменя старажытным каменячосам выглядае наступным чынам:
1 - першасная апрацоўка (расколванне нарыхтоўкі, наданне ёй першапачатковай, патрэбнай формы);
2 - другасная апрацоўка (наданне канчатковай формы вырабу шляхам дадатковых сколаў, рэтушавання).
У канчатковым выніку атрымліваецца вызначаны і патрэбны для якой-небудзь мэты набор прылад.
Даследнікі зважаюць на параўнальную прымітыўнасць тэхнікі апрацоўкі каменя насельніцтвам стралецкай культуры, якая сыходзіць каранямі ў глыбокую "мусцьерскую" старажытнасць (мусц’е), да неандэртальца. Пра гэта сведчыць, у прыватнасці, форма нуклеусаў. Яна "недасканалая": нуклеусы "сучаснай формы" (у форме ўсечанай прызмы) адсутнічаюць. Замест гэтага - нуклеусы, з якіх сашпільвалі нарыхтоўкі не вертыкальнымі ўдарамі ці адціскамі, а гарызантальнымі. Ударныя пляцоўкі няроўныя, скошаныя. Гэта тэхніка апрацоўкі тыповая для мусцьерскай эпохі, больш старажытнай і больш прымітыўнай. Больш прымітыўная і другасная апрацоўка каменя - нанясенне рэтушы.
Набор прылад уяўляюць сабою, галоўным чынам, востраканечнікі, скрэбла, масіўныя прылады з лязом, скрабкі, лістападобнай формы прылады. Сустракаюцца і характэрныя толькі для гэтай культуры прылады - вытанчаныя трохкутныя наканечнікі з увагнутай падставай.
У пазнейшых пластах культуры з'яўляюцца новыя прылады працы (напрыклад праколкі), сыходзяць у мінулае грубыя і масіўныя прылады, больш разнастайныя наканечнікі з увагнутай падставай. Інакш кажучы, культура развіваецца.
Выяўлена і жыллё стралецкай культуры. Яно ўяўляла сабою лёгкую наземную пабудову з дрэва. Мабыць, яго накрывалі шкурай жывёлы. Камень, косці буйных жывёл для яго збудавання не ўжывалі. Гэты тып жылля быў шырока распаўсюджаны ў першы перыяд кліматычных змен на ўсёй тэрыторыі Рускай раўніны.
Даследнікі палеаліту лічаць, што паходжанне стралецкай культуры злучана з насельніцтвам паўднёвых раёнаў - Кубані і міжрэчча р. Днестр. Там вядомыя помнікі перыяду міжледнікоўя, падобныя прылады працы з каменя і тэхніка іх апрацоўкі. Насельніцтва гэта прасунулася ў паўночныя раёны - спачатку на Сярэдні Дон, затым на Аку. Там, на Ацэ, знаходзіцца вядомая стаянка Сунгір з больш развітай, чым стралецкая, культурай, але меўшая з ёй шмат агульнага ў тэхніцы апрацоўкі каменя і набору каменных прылад. Шматлікія яе завуць за гэта падабенства "стралецкай культурай", і археолагі злучаюць Сунгірскую стаянку сваім паходжаннем з насельніцтвам стралецкай культуры. Ёсць здагадка пра далейшае прасоўванне гэтага насельніцтва да поўначы, да берагоў р. Пячора (Канивец, 1976; Бадер, 1978).
Чым жылі людзі стралецкай культуры? Дадзеных мала, але больш за ўсё костак на стаянках прыналежыць дзікаму каню, які з'яўляўся асноўным аб'ектам палявання. Зброя - дзіда ці дроцік з крэмневым наканечнікам. Сунгірцы ужывалі, акрамя таго, і дзіды з біўняў маманта, ударную сілу якіх узмацнялі крэмневымі ўкладышамі.
Але вось сярод каменнага інвентара стралецкай культуры былі знойдзены і невялікія наканечнікі, даўжыня якіх 2-2,5 см. Іншыя маюць даўжыню ад 3 да 6 см. На адной са стаянак у Касцёнках (Гмелінская) было выяўлена больш сотні падобных наканечнікаў. Яны цалкам паўтараюць вялікія наканечнікі дзід і дроцікаў. Ужо ці не наканечнікі гэта стрэл? Палеалітчыкі А.Н. Рагачоў, Н.Д. Праслаў, М.В. Аніковіч лічаць, што гэта менавіта наканечнікі стрэл (Праслов, 2006). Гмелінская стаянка мае ўзрост больш 22 тысяч гадоў. Больш 400 наканечнікаў сабрана ў салютрэйскіх пластах пячор у Іспаніі. Па сваіх параметрах і хвосцікам яны аналагічныя стрэлам эпохі бронзы. Н.Д. Праслаў зважае на тое, што на наскальных малюнках няма нідзе буйных жывёл, якія паражаюцца стрэламі, а толькі жывёлы сярэдніх памераў (найболей эфектыўны лук і стрэлы менавіта для сярэдніх жывёл). Хоць стрэлы намаляваны не так выразна і ясна, як жадалася б, такіх знакаў-стрэл няма на насарогах, мамантах. Не знойдзена рэштак лукаў (гэтыя знаходкі адсутнічаюць ці адзінкавыя і для іншых эпох). Цяжка іх з-за схематызму малюнкаў распазнаць на наскальных малюнках.
У выніку цалкам верагодна, што лук і стрэлы былі вынайдзены задоўга да "адведзенага" навукоўцамі часу - 10 тысяч гадоў назад, у канцы ледніковага перыяду. Лук і стрэлы маглі быць вынайдзены ў сувязі з неабходнасцю эфектыўнага палявання на хуткага каня, бізона, пушных звяроў (Праслов, 2006, с. 41).
КАСЦЁНКАЎСКА-СПІЦЫНСКАЯ КУЛЬТУРА. Названа па населеным пункце і прозвішчы вядомага расійскага археолага - А.А. Спіцына, які адкрыў адну са стаянак у с. Боршчава. Знаходкі гэтай культуры залягаюць у тым жа пласце, што і знаходкі стралецкай культуры. Мяркуюць, што яны існавалі ў адзін час. Чым жа адрозніваецца гэта культура ад стралецкай?
Людзі спіцынской культуры пры першаснай апрацоўцы (стварэнні нуклеусаў) атрымлівалі больш дасканалы нуклеус у выглядзе ўсечанай прызмы. З такога нуклеуса сашпільвалі ці адшчаплялі пласціны вертыкальнымі сколамі ці адшчапленнем. Тэхніка другаснай апрацоўкі іншая (нанясенне рэтушы). Але галоўнае: у культуры адсутнічаюць мусцьерскія формы прылад працы і прыёмы апрацоўкі каменя. І ў гэтым стаўленні культура ўяўляецца больш развітай, чым стралецкая.
Чаму ж людзі ў адзін і той жа час выкарыстоўвалі розную тэхніку апрацоўкі каменя? Адны "вялі" спадчыну ад неандэртальцаў і доўга яе зжывалі, а другія неяк адразу здзейснілі скок да больш дасканалых прылад і спосабаў іх апрацоўкі. Чыннікі гэтай з'явы невыразныя. Па меркаванні А.Н. Рагачова і М.В. Аніковіча, гэта злучана з рознымі шляхамі пераходу ад мусцьерскай эпохі да позняга палеаліту (Палеаліт СССР, с. 182). На гэтым шляху маглі стаяць (ці адсутнічалі), напрыклад, традыцыі, звычкі, а таксама паходжанне людзей, іх лад жыцця. Прыклад жа спіцынскай культуры не адзінкавы. Той жа хуткі скок ад мусц’е здзейсніла арыньякская культура у Францыі.
Набор костак жывёл разнастайны, і не вылучаюцца якія-небудзь віды, як конь у стралецкай культуры: мамант, паўночны алень, зубр, сайга, пясец, заяц, конь, расамаха.
Вышэй вулканічнага попелу ў верхнім перагноі (перыяд апошняга пацяплення) знаходзяцца палеалітычныя стаянкі, якія таксама прыналежаць розным культурам. Працягвае існаванне ўсё больш развіваючаяся стралецкая культура, усё больш вызваляючыся ад спадчыны мусц’е, але з'явіліся і новыя. Адна з іх - гарадцоўская.
ГАРАДЦОЎСКАЯ КУЛЬТУРА. У гэтай новай культуры захоўваюцца традыцыі мусцьерскай эпохі. Але што характэрна: мусцьерская тэхніка апрацоўкі каменя розная ў прадстаўнікоў стралецкай і гарадцоўскай культур. Мяркуюць, што адрозненні ў стралецкай і гарадцоўскай культурах злучаны з рознымі традыцыямі розных груп мусц’е (Палеаліт СССР, 1984, с. 183). Але больш пэўна пра гэта казаць не даводзіцца з прычыны адсутнасці дастатковай археалагічнай інфармацыі. Гарадцоўцы былі паляўнічымі на коней і менш палявалі на мамантаў. Шмат касцяных прылад, і ў цэлым культура выглядае больш развітай, чым стралецкая гэтага ж часу, якая зжывала свае мусцьерскія традыцыі.
Але росквіт культур палеаліту адбыўся ў пазнейшы час. Гэты час археолагі завуць "сярэдняй парой верхняга палеаліту". Абсалютная храналогія гэтага перыяду вызначаецца даследнікамі па-рознаму. Але, увогуле, укладваецца ў рамкі 24000-17000 тысяч гадоў да нашых дзён. Акрамя пашырэння асартыменту каменных прылад, шырокага ўжывання косткі, з'яўляюцца фігуркі жывёл з косткі - мамантаў, малюнкі галавы мядзведзя, пячорнага льва. Менавіта ў гэты перыяд атрымліваюць распаўсюд доўгачасовае жыллё з выкарыстаннем костак мамантаў. І яшчэ адна з'ява -з'яўленне фігурак - статуэтак з малюнкам жанчын. Да іх мы яшчэ вернемся пасля разгляду "жыллёвага пытання" людзей сярэдняй пары верхняга палеаліту.
Крыніца: http://www.vantit.ru/arheology-ostrogozh
і ў пячоры Бачо-Кіра (каля горада Дранава, Балгарыя) жывуць першабытныя людзі Неандэртальскай расы, носьбіты Мусцьерскай культуры.
У пячорнай стаянцы Старасельле (каля Бахчысарая, Крым) жывуць першабытныя людзі сучаснага выгляду неаантропы-палеакраманьёнцы, носьбіты Мусцьерскай культуры выраба каменных прылад. У пячоры пахаваны дзіця 1,5-2 гадоў.Яно адрозніваецца ад неандэртальцаў наяўнасцю шматлікіх рыс сучаснага чалавека і, магчыма, уяўляе сабою пераходную форму чалавека ад неандэртальца да чалавека сучаснага выгляду, краманьёнца.
Крыніца: http://hronoblog.blogspot.de/2012/03/53
ГРЭНСК, АРХЕАЛАГІЧНЫ ПОМНІК — стаянка фінальнага палеаліту каля в.Ворнаўка Кармянскага раёна Магілёўскай вобласці. За 2 км на ўсход ад вёскі, на ўсходняй ускраіне астанца 1-й надпоймавай тэрасы правага берага р.Сож, ва ўрочышчы Грэнск. Вышыня 6 — 7 м над узроўнем вады. Выявіў у 1927 г. К. М. Палікарповіч, у 1959 — 1961 гг. У. Д. Будзько даследаваў 90 м2. Культурны пласт 1,9 — 2 м, знойдзена 708 прылад працы. У ніжнім пласце выяўлены рэшткі 3 влгнішчаў, вакол аднаго з іх знойдзена вялікая колькасць расшчэпленнага крэменю, драўлянага і касцянога вугалю. Рэчавы матэрыял верхняга пласта прадстаўлены лінзамі драўлянага вугалю і крамянёвымі вырабамі. Ніжні культурны пласт У. Дз. Будзько датаваў сярэднім дрыясам (12,3 — 11,8 тыс. гадоў таму назад), верхні — алеродскім часам (11,8 —10,8 тыс. гадоў таму назад). У 1972 — 1981 гг. В. Ф. Капыцін даследаваў 380 м2. Культурны пласт 0,2 — 0,5 м. У выніку зроблены вывад пра памылковае вылучэнне 2 культурных пластоў. Знойдзены шматлікія адна- і двухпляцовачныя нуклеусы, ашчэпы, пласціны, мелкія лускі. Прылады працы прадстаўлены канцавымі, двайнымі, авальнымі і з «шыпам» скрабкамі, рэтушаванымі, сярэдзіннымі і на вугле зламанай нарыхтоўкі разцамі, праколкамі, вастрыямі, вырабамі з выемкай, сякучымі прыладамі. Прадметы ўзбраення вызначаюцца 2 асноўнымі тыпамі наканечнікаў: тронкавымі і асіметрычнымі з бакавой выемкай. Адзінкавыя наканечнікі маюць плоскае падчэсванне чаранка з боку брушка. Ад назвы стаянкі Грэнск атрымала назву грэнская культура. Маюцца таксама матэрыялы свідэрскай культуры і бутаўскай культуры, эпох неаліту і бронзавага веку.
Літаратура
• Будько, В. Д. Памятники свидерско-гренской культуры на территории Белоруссии // Материалы и исследования по археологии СССР. – 1966. – № 126. – С.
• Будько, В. Д., Вознячук, Л. Н. Палеолит Белоруссии и смежных территорий // Древности Белоруссии: Доклады к конф. по археологии Белоруссии: март 1969 / АН БССР, Сектор археологии Ин-та истории, Бел. общество охраны памятников истории и культуры; Под ред. В.Д.Будько, П.Ф.Лысенко, Л.Д.Поболь, М.М.Чернявского. – Мн.: [Б. и.], 1969. – С.
• Коласаў, А. У. Грэнск / А. У. Коласаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А — К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С.. — ISBN 978-985-11-0354-2.
• Копытин, В. Ф. Некоторые итоги изучения Гренской стоянки // ГАЗ. – 1994. – № 5. – С.
• Копытин, В. Ф. Памятники финального палеолита и мезолита Верхнего Поднепровья / Мин-во народного образования РБ, Могилевский гос. пед. ин-т им. А.А.Кулешова, Могилевский обл. краевед. музей. – Могилев: Могилевское управление по печати, 1991. – 85, [2] с.: ил.
• Копытин, В. Ф. Поздний мезолит Посожья // Изыскания по мезолиту и неолиту СССР. – Л., 1983.
• Очерки по археологии Белоруссии. Ч. 1. – Мн.: Наука и техника, 1970.
• Палікарповіч, К. М. Доследы культур каменнага і бронзавага перыодаў у Усходняй Беларусі // Працы. Т. 1. – С.
Крыніца: http://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%8
Наскальныя малюнкі ў Альце
КУЛЬТУРА КОМСА - састарэлы тэрмін для археалагічнай культуры паляўнічых і збіральнікаў эпохі позняга палеаліту і ранняга мезаліту. Культура была апісана на падставе адмысловага тыпу прылад, распаўсюджаных на поўначы Нарвегіі каля 10 тыс. да н. э. і названа ў гонар гары Комса ў абшчыне Альта, правінцыя Фіннмарк, дзе ў 1925 годзе былі выяўлены першыя помнікі прылад дадзенага тыпу. З 1970-х гг. археолагі разглядаюць класіфікацыю прылад на тыпы "Комса" (да поўначы ад Палярнага круга) і "Фосна" (фіёрд Осла) як састарэўшую. У наш час прынята разглядаць два тыпа прылад як уласцівыя адной і той жа культуры.[1]
Нядаўнія археалагічныя знаходкі ў Фінляндскай Лапландыі першапачаткова разглядаліся як мацерыковы варыянт культуры Комса прыкладна таго ж узросту, што і раннія знаходкі на ўзбярэжжа Нарвегіі. У наш час дадзены матэрыял лічыцца злучаным з сучаснымі пост-свідэрскімі культурамі паўночнай і цэнтральнай Расіі і ўсходняй Балтыкі, а значыць, адлюстроўвае іх ранняе ўварванне ў паўночную Скандынавію[2] [3]
У наш час большасць навукоўцаў лічыць, што найболей раннія пасяленцы прыбылі на ўзбярэжжа Нарвегіі з заходняга і паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Нарвегіі, і ў сваю чаргу, адбываліся ад Арэнсбургскай культуры эпохі палеаліту паўночна-заходняй Еўропы.[4] Мяркуецца, што носьбіты культуры Комса з’яўляліся па ўзбярэжжы Нарвегіі за адыходзіўшым ледніком у канцы апошняга абляднення (паміж 11000 і 8000 гг. да н. э.), адкрываючы новыя землі для засялення. Некаторыя маглі перасяліцца на тэрыторыю сучаснага Фіннмарка з паўночнага ўсходу, магчыма, пераходзячы па вызваліўшымся ад абляднення ўзбярэжжу Кольскага паўвострава, хоць фактычныя дадзеныя ў карысць гэтага пункта гледжання, раней шырока распаўсюджаныя[5], усё яшчэ невялікія.[1]
Археалагічныя знаходкі паказваюць, што "культура Комса" была арыентавана амаль вылучна на марскі лад жыцця, займалася паляваннем на цюленя, была вельмі майстэрскай у збудаванні лодак і рыбалцы. У параўнанні з вытворцамі прылад тыпу "Фосна" той жа археалагічнай культуры на поўдні Нарвегіі, прылады тыпу "Комса" і іншыя іх прыстасаванні даволі грубыя, што тлумачыцца малой колькасцю крэменя ў дадзеным рэгіёне.
Нататкі
1. 1 2 [1] Brittanica online, Norway
2. PEOPLE, MATERIAL CULTURE AND ENVIRONMENT IN THE NORTH Proceedings of the 22nd Nordic Archaeological Conference, University of Oulu, 18-23 August 2004 Edited by Vesa-Pekka Herva GUMMERUS KIRJAPAINO [2]
3. Tuija Rankama & Jarmo Kankaanpää: The Earliest Postglacial Inland Settlement of Lapland, in: KAMENNYI VEK EVROPEISKOGO SEVERA, Syktyvkar 2007, edited by A.V. Volokitin, V.N. Karmnov & P.Yu. Pavlov, ISBN 5-89606-291-5
4. Survey and excavation at Lake Vetsijärvi, Lapland — Tuija Rankama & Jarmo Kankaanpää, in: PEOPLE, MATERIAL CULTURE AND ENVIRONMENT IN THE NORTH, Proceedings of the 22nd Nordic Archaeological Conference, University of Oulu, 18-23 August 2004, Edited by Vesa-Pekka Herva [3]
5. Подобная точка зрения была всё ещё распространена в 1980-е годы:[4] The Paleohistory of Circumpolar Arctic Colonization — JANUSZ KOZLOWSKI and H.-G. BANDI, Actic VOL. 37, NO. 4 (DECEMBER 1984) P. 358372
Гл. таксама
• Культура Фосна-Хенсбака
• История Норвегии
• Доисторическая Фенноскандия
• Саамы
• en:Sami Genetics
Крыніца: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8
ГРОТ ДЭ СПІ (ПЯЧОРА СПІ) размешчаны побач з горадам Спі ў муніцыпалітэце Джэмеппе-сур-Самбры, правінцыі Намюр, Бельгія.[1] Яна класіфікавана як галоўная спадчына Валоніі.
Гэта адно з самых важных месцаў палеаліту ў Еўропе, і ў ёй вядуцца Раскопкі.
Нататкі
1. Эсседер (French). Грот де Спи. Проверено 15 марта 2007.
Крыніца: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B
Стаянка была выяўлена ў 1951г. пры будаўніцтве сажалкі, канавай вадаспуску якога была знішчана частка селішча. У 1952 г. на стаянцы было выкрыта каля 70 кв. м культурнага пласта: 63 кв. м на левым баку вадаспуску і каля 10 кв. м на правай.
Апісанне помніка
Стаянка "Касцёнкі 15" размешчана на паўночна-заходнім схіле яравага мыса, звернутага ў бок Аляксандраўскага лога ў 2 км да захаду ад поймы р. Дон. На паўночна-усходнім схіле гэтага ж мыса ў 150-200 м ад Касцёнак 15 размешчаны Касцёнкі 8 і 9. У 1952 г. была выкрыта лінза культурнага пласта, залегаўшая in situ, дыяметрам каля 6 м і магутнасцю 0,3-0,4 м. Гэта па ўсёй бачнасці рэшткі жылля без ярка выяўленых прыкмет. У межах лінзы былі адзначаны дзве зольных плямы і некалькі плям падвышанай канцэнтрацыі охры. Тутака ж была выяўлена магільная яма. У авальнай магільнай яме (124х80 см, глыбіня 40 см) у сядзячым становішчы на штучна збудаванай сядушцы быў пахаваны хлопчык 6-7 гадоў. Першапачаткова магіла не была засыпана зямлёй і мела касцёва-земляное перакрыцце. Пахавальны інвентар складаўся з больш 70 расшчэпленых крэменяў, у тым ліку 10 скрабкоў, адшчэп з разцовым сколам, праколка; астатнія прадметы былі прадстаўлены адшчэпамі і пласцінамі, з якіх 12 рэчаў мелі другасную апрацоўку. Акрамя таго, у склад інвентара ўваходзіў касцяны нож са сценкі трубчастай косткі маманта з шырокім плоскім лязам і дзяржальняй з плечыкамі, касцяное лашчыла і іголка з абламаным вушкам. На галаве нябожчыка знаходзіўся ўбор, упрыгожаны больш за 150 прасвідраванымі зубамі пясца. Дно магілы было густа афарбавана чырвонай і жоўтай фарбай. Каменны інвентар налічвае больш 1620 экз., шмат аскепкаў буйназярністага каменя. Пераважаў крэйдавы крэмень, у меншай колькасці прадстаўлены каляровы і яшчэ менш кварцыт, абкрэмнены вапняк і пяшчанік. Большасць прылад выканана на адшчэпах, акрамя скрабкоў, якія вырабляліся на правільных пласцінах. Прадметаў з другаснай апрацоўкай 188 экз. Больш за ўсё ў калекцыі скрабкоў (85 экз.), блізкія да іх дзве скрэблападобныя прылады, спецыфічную групу ўяўляюць востраканечнікі з двухбаковай апрацоўкай (іх можна разглядаць як падвойныя pieces esquillees са скошанымі лёзамі); долатападобных (53 экз.), 12 разцоў, адзінкавыя лёзы і праколкі. Касцяны інвентар разнастайны і выразны. Унікальныя весладобныя лапатачкі з цвікападобным навершам дзяржальні (2 цэлых і некалькі фрагментаў) і касцяны нож. Маецца некалькі лашчылападобных прылад. Найболей шматлікай катэгорыяй касцяных прылад з'яўляюцца іголкі, касцяныя стрыжні і лёзы. Найболей блізкія аналогіі комплексу сярод касцёнкаўскіх помнікаў маюць Касцёнкі 12 (I пласт), 14 (II пласт), 16, 17 (I пласт), а за межамі Касцёнак - стаянка ім. Таліцкага на Чусавай і Карачараўская стаянка на Ацэ. Фауна: конь - 11/1501, заяц - 2/28, тур ці бізон - 1/29, пясец - 1/12, воўк - 1/12, мамант - 1/6, высакарод. алень - 1/5, бабёр - 1/3, стэп. пішчуха - 1/3, птушкі - ?/34. Дата па костцы 21720 + 570 (ЛЕ-1430)
Выгляд на стаянку
Крыніца: http://kostenki-museum.narod.ru/Mon/k15.h
ЯШТУХ - назва стаянак старажытнага палеаліту, храналагічна якія адносяцца да ранніх ашэльскай - мусцьерскай культур. Культурны пласт не захаваўся. Сярод знаходак былі знойдзены прымітыўныя каменныя вырабы: адшчэпы, часам абабітыя па краях, нуклеусы, секла. Яштухскія стаянкі лічацца аднымі з найстаражытных помнікаў чалавечай культуры.
Размяшчаюцца у сяла Ніжні Яштух, каля горада Сухумі. Па месцы выяўлення і атрымалі сваю назву. Адкрыты і даследаваны Сяргеем Мікалаевічам Замятніным у 1934-1938. Пазней даследаваліся Н. З. Бердзенішвілі у 1958-1960, І. І. Карабковым у 1961-1965.
Літаратура
Коробков И. И., К проблеме изучения нижнепалеолитических поселений открытого типа с разрушенным культурным слоем, в кн.: Материалы и исследования по археологии СССР, № 173, Л., 1971.
Крыніца: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D1%8
ПЯЧОРА ЧАКУРЧА. ЧАКУРЧЫНСКАЯ ПЯЧОРА. Пячора была названа па імі найблізкай вёсачкі - Чакурча (тат. - "яма"), цяпер Лугавое. Чакурча - пакуль адзіны помнік у палеаліце Зямлі, які даў высока эстэтычныя і навуковыя ўзоры найстаражытнага мастацтва, папярэдне ацэньванага ў 40 - 45 тыс. гадоў. Гэта найстаражытнейшае жыллё чалавека на тэрыторыі Еўропы.
Апісанне
Пячора-грот размешчана на левым скалістым беразе р. Малы Салгір у Сімферопалі, у раёне вул.Лугавая. Прайсці да стаянкі можна праз тэрыторыю Сімферопальскай раённай лякарні, абмінуўшы мост праз Малы Салгір. Чакурча звернутая сваім уваходам на поўнач, што незвычайна для пячорных стаянак першабытнага чалавека. Даліна ракі Малы Салгір, утульна агароджаная ад панавальных у халодную пару года вятроў з паўночнага ўсходу і паўднёвага захаду ўзвышшамі перадгор'я і другой градой Крымскіх гор, была найболей падыходным месцам для селішча. У той час перадгор'е было пакрыта лясамі, багатымі пладамі і жыўнасцю.
Глыбіня грота да 5 м. і шырыня да 7 м. Гэта рэштка старажытнай, больш шырокай пячоры, якая дасягала ў мінулым, відаць, 15 м у даўжыню. Пярэдняя вялікая частка яе абвалілася, адкрыўшы ўнутранае памяшканне.
Стаянка старажытнага чалавека
Чакурчынская пячора здабыла шырокую вядомасць як стаянка палеалітычнага чалавека. Тут упершыню ў СССР былі выяўлены шкілеты неандэртальцаў. Першыя раскопкі тут былі выраблены ў 1927 г. Геолаг П. І. Двойчанка і археолаг С.І. Забнін правялі ў адным з гротаў археалагічныя раскопкі, якія працягваліся затым на працягу шэрагу гадоў. У пячоры было знойдзена больш за ўсё крэмневых востраканечнікаў і скрэблаў, а таксама некалькі касцяных прылад. На зводзе грота пад пластом копаці сучасных вогнішчаў былі знойдзены унікальныя наскальныя малюнкі. У вапняковай скале былі выдзеўбаны малюнкі Сонца з прамянямі(дыяметр дыска каля 0,5 м.), маманта і рыбы (велічыня іх па 0,5 м.). У напластаваннях у пячоры і перад ёй выяўлены шматлікія косткі жывёл. Мяркуючы па костках, у крымскім перадгор'і жылі тады пячорны мядзведзь, пячорная гіена, першабытны бык, дзікі конь, гіганцкі алень, антылопа-сайга, насарог, мамант. Знаходкі амаль цалкам загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Цяпер пра Чакурчу можна судзіць толькі па артыкулах Н.Л. Эрнста і па невялікіх падборках знаходак, якія ацалелі ў краязнаўчых музеях Сімферопаля і Адэсы.
Чакурчынская пячора з'яўляецца помнікам, захаваўшым да нашых дзён рэшткі вымершай фауны, што жыла ў крымскім перадгор'і 50 тысяч гадоў назад. У 1947 годзе пячора абвешчана помнікам прыроды.
Сучасны стан
За апошнія дзясятак-паўтара гадоў наваколле археалагічнага помніка сусветнага значэння, якім павінен ганарыцца Сімферопаль, ператварыліся ў звычайную звалку. Жыхары найблізкіх вуліц гадамі выкідвалі зблізку пячоры смецце, мясцовыя бамжы і алкаголікі абралі жыллё неандэртальцаў месцам сваіх зборышчаў. Тут палілі вогнішчы, амаль цалкам знішчыўшы старажытныя малюнкі і культурны пласт, усталяваную калісьці металічную рашотку перад уваходам у грот пачалі развалаківаць на металалом.
Спасылкі
• Чокурча II
• Более ста тысяч лет назад Крым был островом
• Уникальный памятник археологии Чокурча-2 почти полностью разрушен.
Крыніца: «http://ru.wikipedia.org/w/index.php?tit
Літ.: Ефименко П. П., Костенки I, М.— Л., 1958; его же, Первобытное общество, 3 изд., К., 1953; Рогачев А. Н., Александровское поселение древнекаменного века у села Костёнки на Дону, М.— Л., 1955; его же, Многослойные стоянки Костёнковско-Боршевского района на Дону и проблема развития культуры в эпоху верхнего палеолита на Русской равнине, в сб.: Материалы и исследования по археологии СССР, №59, М.— Л., 1957; Борисковский П. И., Очерки по палеолиту бассейна Дона, М.— Л., 1963.
П. И. Борисковский.
Вялікая савецкая энцыклапедыя. - М.: Савецкая энцыклапедыя. 1969-1978.
http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/99026/
КРАМАНЬЁНЦЫ
КРАМАНЬЁНЦЫ - абагульняючая назва людзей эпохі позняга палеаліту. Назва адбываецца ад грота Кро-Маньён (Cro Magnon) у дэпартаменце Дардонь (Францыя), дзе ў 1868 французскім археолагам і палеантолагам Л. Лартэ былі зроблены знаходкі К. З антрапалагічнага пункта гледжання К. ставяцца да сучаснага віду чалавека (Homo sapiens). У адмысловай літаратуры К. завуць толькі тыя лакальныя групы старажытных насельнікаў Еўропы, якія падобныя па сваім тыпу з чалавекам з грота Кро-Маньён і характарызуюцца высокім ростам, доўгай мазгавой каробкай, шырокім тварам і нізкімі вочнымі арбітамі. Рысы антрапалагічнага тыпу К. прасочваюцца ў насельніцтве пазнейшых эпох аж да сучаснай (напрыклад, Гуанчы Канарскіх выспаў).
Літ.: Рогинский Я. Я., Левин М. Г., Антропология, М., 1963; Нестурх М. Ф., Происхождение человека, М., 1958, с. 321—38.
Краманьёнцы. Рэканструкцыя М. М. Герасімава па чэрапах, знойдзеным у гроце Мурзак-Коба (Крым).
Вялікая савецкая энцыклапедыя. - М.: Савецкая энцыклапедыя. 1969-1978.
Крыніца: http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/10021
МАРКІНА ГАРА (Касцёнкі XIV) - палеалітычнае селішча узростам каля 32 тысяч гадоў каля сяла Касцёнкі Варонежскай вобласці на рацэ Дон, на другой надпойменнай тэрасе правага берага ракі Дон, на мысе, які носіць назву Маркіна гара. Ставіцца да групы селішчаў Касцёнкаўска-Баршэўскія стаянкі ці Касцёнкаўскі комплекс стаянак.
Гісторыя раскопак
Па інфармацыі кандыдата гістарычных навук Андрэя Аляксандравіча Сініцына, раскопкі на Маркінай гарэ прывялі да адкрыцця раней невядомага пласта найстаражытных верхнепалеалітычных помнікаў Усходняй Еўропы, і атрымання нечаканых для гэтага часу археалагічных матэрыялаў.Узрост, прынамсі, трох культурных пластоў вызначаецца іх стратыграфічным становішчам пад гарызонтам вулканічнага попелу, утварэнне якога злучаецца з адным з вывяржэнняў вулканічнай сістэмы Флегрэйскіх палёў ў Італіі, датаваным 35 000 гадоў да н.э. Радыёвуглеродныя і IRSL даты для гэтых культурных пластоў у межах 34-44 тыс.гадоў і дадзеныя паліналагічнага аналізу не супярэчаць геалагічнаму ўзросту адкладаў.
Матэрыяльная культура
У культурным пласце знойдзены пласціны, скрабкі, разцы, а таксама косці жывёл (галоўным чынам дзікіх коней).
Два культурных пласта ўяўляюць сабою рэшткі селішчаў узростам 40 тысяч гадоў:
1. вынік аднаразовага загоннага палявання;
2. злучаны з рыбалоўствам, пляценнем сетак.
Вельмі развіта касцяная індустрыя, арнаментальнае мастацтва. Арнаментаваныя пранізкі і ракавіны са штучнымі адтулінамі. Існаванне селішча перапынена катастрафічнай падзеяй.
Антрапалагічнае аблічча
Ў трэцім культурным пласце знойдзена пахаванне ў неглыбокай авальнай магіле, якое змяшчала амаль поўны шкілет 21-гадовага мужчыны, пахаванага каля 30 тысяч гадоў назад [1]. Яго рост - 160 см. Аб'ём яго мазгавой паражніны - 1165 см3. Ён ставіцца па сваім генетычным кодзе да гаплагрупы Y2 (паўднёва-азіяцкая падгрупа U2 Гаплагрупа U (мтднк)).
Распаўсюд мітахандрыяльных гаплагруп U і K у Еўропе
Дрэва гаплагруп мтднк чалавека
Митохондриальная Ева
|
L0
L1
L2
L3
L4
L5
L6
L7
|
M
N
| |
CZ
D
E
G
Q
R
A
S
X
Y
N1
N2
| | | |
C
Z
B
F
R0
pre-JT
P
UK
I
N1a
W
| | |
HV
JT
U
K
| |
H
V
J
T
Устаревшие кластеры IWX
Чалавечыя рэшткі сведчаць, што насельніцтва стаянкі па антрапалагічных паказчыках нагадвала сучасных папуасаў. Іх адрозніваў невысокі рост (160 см), вузкі твар, шырокі нос, прагнатызм[2] Аднак позняе насельніцтва стаянкі мае ўжо краманьёвіднае аблічча.
Па будынку цела і вонкаваму абліччу чалавек прынцыпова не адрозніваўся ад сучасных людзей: мозг па сваіх анатамічных характарыстыках ідэнтычны мозгу нашых сучаснікаў, досыць гарманічна развітыя рукі ўжо былі здольныя выконваць вельмі складаныя дзеянні; у знешнасці - пераважалі еўрапеоідныя прыкметы.
Маюцца і некаторыя трапічныя рысы: вельмі вузкая чэрапная каробка, нізкі і вузкі твар, рэзкае выступанне твару наперад, вельмі шырокі нос.[3]
Цела памерлага было спавіта ці злучана і засыпана охрай, шэрагі касцяных караляў і пясцовых зубоў. Гарнітур - скураная (замшавая) ці футравая кашуля (тыпу маліцы, якая апраналася праз галаву), скураныя доўгія парткі і пашыты з імі скураны абутак (макасіны). Галаўны убор уяўляў сабою шапку вышутую пясцовымі зубамі.
Літаратура
• Тюняев А.А., Маркина гора // Электронная славянская энциклопедия, АФН. - М.: 2007.
• Синицын А.А., Исследование памятников древнейшего этапа верхнего палеолита Восточной Европы. Раскопки стоянки Костенки-14 (Маркина Гора), Институт истории материальной культуры РАН, 2004.
• Дебец Г.Ф., Палеоантропологические находки в Костенках, «Советская этнография», 1955, № 1.
• Рогачев А.Н., Александровское поселение древнекаменного века у села Костёнки на Дону, М.- Л., 1955.
• Рогачев А.Н., Многослойные стоянки Костёнковско-Боршевского района на Дону и проблема развития культуры в эпоху верхнего палеолита на Русской равнине, в сб.: Материалы и исследования по археологии СССР, №59, М.- Л., 1957.
Нататкі
1. [1]
2. Люди верхнего палеолита
3. Реконструкция внешнего вида
Гл. таксама
• Костёнковский комплекс стоянок
• Найденный скелет http://newsimg.bbc.co.uk/media/images/47
Спасылкі
• M. V. Anikovich, et al. Early Upper Paleolithic in Eastern Europe and Implications for the Dispersal of Modern Humans. Science 315, 223 (2007)
• Костенки 12 — памятник начальной поры верхнего палеолита
• Костенки — колыбель праславян?
• Официальный сайт музея Костенки
Крыніца — «http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9
Каментар Г.А.: напамінаем - КАСЦЁНКАЎСКА-АЎДЗЕЕЎСКАЯ КУЛЬТУРА - археалагічная культура позняга палеаліту.
Навукова датуецца 22 000-19 000 гг. да н. э. Насельніцтва культуры складалася як з прыйшоўшых з Крыму (стралецкая культура) і Каўказа (гарадцоўская культура), якія ўжо сталі мясцовым народам, так і з новапрыбыўшых паляўнічых з Маравіі, якія ў паходах за жывёламі перайшлі праз даліны Віслы, Прыпяці і Дзясны да Дона і заклалі аснову матэрыяльнай культуры мясцовага племя. (Г.А.: звярніце увагу на запіс - перайшлі праз даліны Віслы, Прыпяці і Дзясны да Дона. Я так разумею, што паляўнічыя прыйшлі на Дон з далін Віслы, Прыпяці і Дзясны)
Галоўныя помнікі: Касцёнкі 1/1, 13, 14, 18, Аўдзеева пад Курскам, Зарайск (даліна Ака), Бердыж (верхняе Падняпроўе).
Для Касцёнкаўска-аўдзееўскай культуры характэрны своеасаблівыя жыллёвыя комплексы, якія ўяўляюць сабою адкрытыя жылыя пляцоўкі з шэрагам вогнішчаў па доўгай восі, акружаных спальнымі зямлянкамі і ямамі-сховішчамі. Характарызуецца наканечнікамі дзід з бакавымі выманнямі (Г.А.: грэнскі тып, які ужо быў вядомы, судзячы па даце існавання культуры, з 22 000-19 000 гг. да н. э. Ды такія наканечнікі былі знойдзены і ў Бердыжы (ўзрост якога 27-25 тыс. год.), нажамі з абушком, разцамі, свердзеламі, наканечнікамі лістаподабнай формы і іншымі прыладамі працы. Культура пакінула шмат выдатных, багата арнаментаваных вырабаў з косткі. Сярод шматлікіх знаходак дробныя пласцінкі з косткі і мергеля, найболей распаўсюджаны антрапаморфныя і зааморфныя фігуркі.
У генафондзе беларусаў выяўлены 23 гаплагрупы мтднк: C, F, G, H, HV, I, J, K, N, N1b, pre-HV, pre-V, R, T, U2, U3, U4, U5a, U5b, U7, U8(xK), V, W. Як бачна, з пададзена матэрыялу, з 23 гаплагруп мтДНК, 21 гаплагрупа адбылася ад гаплагрупы N мтДНК, а гэта азначае, што мутацыя гаплагрупы N мтДНК адбывалася ў рэгіёне далін Прыпяці, Дняпра, Дзясны.
Такім чынам, і генэтычна, і археалагічна паказана, што ў Касцёнкі прыйшлі паляўнічыя перайшоўшыя праз даліны Прыпяці, Дняпра і Дзясны, якія былі носьбітамі найболей развітай матэрыяльнай культуры на той час.
КАНІСПОЛЬСКІЯ ПЯЧОРЫ - археалагічны помнік у Албаніі. У гэтых пячорах, падобна Франхты у Грэцыі, выяўлена працяглая паслядоўнасць слядоў пасялення чалавека, з часоў верхняга палеаліту аж да жалезнага стагоддзя.
Хоць пра вялікую канцэнтрацыю неалітычных помнікаў у прэфектуры Ўлера было вядома яшчэ ў даваенны перыяд, працяглы час на іх раскопкі не было грошай. Напачатку 1990-х гг. дырэктар інстытута археалогіі ў Тыране, Музафер Каркуці, прыцягнуў увагу амерыканскіх калегаў да пячор, і пры фінансавай падтрымцы амерыканскага боку ў 1991-1992 гг. пачаліся іх раскопкі, якія ўзначалілі Карл Петрусо з Тэхаскага ўніверсітэта, Каркуці і Лорэнц Бейко з Гронінгена.
Спасылкі
• http://www.uta.edu/anthropology/petruso/i
• http://findarticles.com/p/articles/mi_hb
• http://doi.wiley.com/10.1002/(SICI)1520-6
• http://www.showcaves.com/english/misc/ca
Крыніца: «http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9
Другая па часу культура ва Ўсходняй Слабажаншчыне (Падоньне) пасля стралецкай культуры. Была вылучана Г. П. Грыгор'евым (1970).
Асноўныя помнікі: Касцёнкі 15 (Гарадцоўская), 12 (Воўкаўская), 14/ІІ пласт (Маркіна Гара), 16 (Углянская) пад Варонежам.
Характарызуецца наканечнікамі дзід з бакавымі выманнямі, нажамі з абушком, адносна нешматлікімі разцамі, свердзеламі, наканечнікамі лістападобнай формы, мусцьерськімі шматлезавымі скрабкамі розных тыпаў. Культурныя пласты размяшчаюцца, як правіла, вышэй вулканічнага пласта. Адсутнічаюць прылады з двухбаковай апрацоўкай. Вялікая частка выраба заснавана на леваллуазскіх пласцінах. Пласцінкі з прытупленым краем цалкам адсутнічаюць. На стаянцы Маркіна Гара знойдзена шмат касцяных прылад (веслападобныя лапатачкі, касцяныя іголкі з прасвідраваным вушкам і інш.). Тыповыя востраканечнікі мусцьерскага выгляду.
Для гарадцоўскай культуры лічыцца верагоднай міграцыя насельніцтва з поўдня, з рэгіёна, дзе існавала генетычна падобная індустрыя прылад Ільскай стаянкі (Паўночны Каўказ).
Спасылкі
http://www.vantit.ru/arheology-ostrogozh
Крыніца: http://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B
Profile
![[info]](http://l-stat.livejournal.com/img/userinfo.gif?v=92.1)
galinaartemenko- Галіна Арцёменка
Syndicate
