?

Log in

Папярэдні запіс | Наступны запіс

НАЎІ

Так у беларускай традыцыі называлі душы памерлых, а ў некаторых мясцінах “наўцамі” называлі толькі памерлых у апошні год.
Уяўленне пра Н. як асобную групу міфалагічных істот мае агульнаславянскае паходжанне. У гэтым семантычным полі сустракаем і паняцце “наўе”, якое некаторыя даследнікі лічаць старажытным славянскім увасабленнем смерці (У. М. Тапароў, Вяч. Ус. Іванаў), а іншыя разумеюць як адлюстраванне славянскіх уяўленняў пра свет памерлых (М. Рудніцкі). З гэтым колам уяўленняў этымалагічна звязваецца і мужчынскае боства Nyja, якое засведчана польскім аўтарамі XV ст. Длугаш параўноўвае Nyjaз Плутонам, рымскім боствам царства памерлых. Свяцілішча Nyja існавала ў тагачаснай сталіцы Польшчы – Гнёзне. Боства Nyja мае агульнаеўрапейскія карані. Іншыя этымалагічныя сувязі – са словамі “ныць”, “нудота”, “нудны” і да т. п.
“Аповесць мінулых гадоў” пад 1092 г. змяшчае апавяданне пра падзеі ў Полацку, якія сталіся для летапісца прадвесцем шматлікіх бедаў і турбот па ўсёй Русі. Палачаны былі напалоханыя вялікай колькасцю Н., якія з моцным тупатам і грукатам скакалі па вуліцах горада на конях. Убачыць іх было немагчыма, заставаліся толькі сляды іх коней на зямлі. Месцічаў, якія выходзілі з хатаў, каб даведацца, Н. надзялялі язвамі, ад якіх людзі неўзабаве паміралі. Летапісец нават сведчыць, што пасля гэтых падзей нарадзілася прымаўка: “Наўі пабіваюць палачанаў”. Безумоўна, у апавяданні захаваліся звесткі аб нейкай эпідэміі ў полацку, якая была асэнсавана мясцовымі жыхарамі як нашэсце Н.
Гэтае вядомае апісанне полацкіх падзей 1092 г. дало падставы некаторым даследнікам бачыць у Н. душы памерлых, якія нядобразычліва чтавяцца да людзей: памерлыя чужаземцы, памерлыя “не сваёй”, ненатуральнай з’яўляецца думка, што Н. называлі ў язычніцкай традыцыі ўсіх памерлых і шанавалі іх, а адмоўны сэнс гэтае слова пачало набываць з прыходам хрысціянства, як, напрыклад, гэта здарылася ў Балгарыі. Пра тое ж сведчыць рус., укр. Навка, мавка – “душа дзяўчынкі, памерлай да хрышчэння”, славенск. Navje – “душы нехрышчоных дзяцей”. В. Ластоўскі адзначаў, што ў Беларусі назва “навец” стасавалася да памерлага ў апошні год ці да “небяспечнага” мерцвяка, які пасля смерці ходзіць у сваім целе і ссе кроў у людзей, накшталт вупыра ці вурдалака. Такі навец супрацьпастаўляўся мярсеню – памерламу, які ўжо “рассыпаўся” і не мае свайго фізічнага цела”.
У беларускай народнай традыцыі ёсць шмат прыкладаў добразычлівага шанавання Н., прычым гэтая традыцыя непарыўна цягнецца з даўніх часоў. У павучальных хрысціянскіх творах XII – XIII стст. “Слове аб ідалах” і “Слове аб пасце для нявеждаў” падрабязна апісаны звычай спецыяльна тапіць Н. лазню, каб яны ў ёй мыліся. У лазні пакідалі ручнікі і абрусы для Н. і абавязкова пасыпалі падлогу попелам. Калі раніцаю на попеле знаходзілі птушыныя сляды Н. паказваюць зноў жа пашыраныя ў беларускім фальклоры ўяўленні аб душах памерлых у выглядзе птушак. Звычай рабіць лазню для Н. захоўваўся яшчэ ў пачатку XX стагоддзя (в. Лучосы Смаленскай губ.).
Было ў Беларусі і спецыяльнае свята, якое прысвячалі Н. У некаторых мясцінах яно вядомае як Наўскі вялікдзень (Нябожчыцкі вялікдзень, Пасха памерлых), а ў цэнтральных раёнах Беларусі яно атрымала назву Радаўніца. Наўскі вялікдзень спраўлялі ў розных раёнах ці ў Чысты чацвер, ці ў аўторак на пасоявелікодным тыдні. У гэты дзень пашану памерлым аддавалі абавязкова на могілках, дзе збіраліся ўсе крэўныя. Магілу пакрывалі абрусам і на ім раскладвалі багаты пачастунак са спецыяльнымі стравамі. Абавязкова былі і велікодныя яйкі. Лічылася, што ежу спажываюць і памерлыя, таму яе рэшткі нельга было забіраць назад дадому. На магілу маглі ліць гарэлку ці пакідалі памерламу яго найбольш любімыя стравы. Раней ежу для памерлых выстаўлялі і на дах дома. Пасля абеда свята працягвалі ўжо дома, дазвалялася крыху весялосці. У некаторых палескіх рэгіёнах наўцам прысвячаліся і іншыя святы.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary/view/3633

НАЎІ

Так у беларускай традыцыі называлі душы памерлых, а ў некаторых мясцінах “наўцамі” называлі толькі памерлых у апошні год.
Уяўленне пра Н. як асобную групу міфалагічных істот мае агульнаславянскае паходжанне. У гэтым семантычным полі сустракаем і паняцце “наўе”, якое некаторыя даследнікі лічаць старажытным славянскім увасабленнем смерці (У. М. Тапароў, Вяч. Ус. Іванаў), а іншыя разумеюць як адлюстраванне славянскіх уяўленняў пра свет памерлых (М. Рудніцкі). З гэтым колам уяўленняў этымалагічна звязваецца і мужчынскае боства Nyja, якое засведчана польскім аўтарамі XV ст. Длугаш параўноўвае Nyjaз Плутонам, рымскім боствам царства памерлых. Свяцілішча Nyja існавала ў тагачаснай сталіцы Польшчы – Гнёзне. Боства Nyja мае агульнаеўрапейскія карані. Іншыя этымалагічныя сувязі – са словамі “ныць”, “нудота”, “нудны” і да т. п.
“Аповесць мінулых гадоў” пад 1092 г. змяшчае апавяданне пра падзеі ў Полацку, якія сталіся для летапісца прадвесцем шматлікіх бедаў і турбот па ўсёй Русі. Палачаны былі напалоханыя вялікай колькасцю Н., якія з моцным тупатам і грукатам скакалі па вуліцах горада на конях. Убачыць іх было немагчыма, заставаліся толькі сляды іх коней на зямлі. Месцічаў, якія выходзілі з хатаў, каб даведацца, Н. надзялялі язвамі, ад якіх людзі неўзабаве паміралі. Летапісец нават сведчыць, што пасля гэтых падзей нарадзілася прымаўка: “Наўі пабіваюць палачанаў”. Безумоўна, у апавяданні захаваліся звесткі аб нейкай эпідэміі ў Полацку, якая была асэнсавана мясцовымі жыхарамі як нашэсце Н.
Гэтае вядомае апісанне полацкіх падзей 1092 г. дало падставы некаторым даследнікам бачыць у Н. душы памерлых, якія нядобразычліва ставяцца да людзей: памерлыя чужаземцы, памерлыя “не сваёй”, ненатуральнай з’яўляецца думка, што Н. называлі ў язычніцкай традыцыі ўсіх памерлых і шанавалі іх, а адмоўны сэнс гэтае слова пачало набываць з прыходам хрысціянства, як, напрыклад, гэта здарылася ў Балгарыі. Пра тое ж сведчыць рус., укр. Навка, мавка – “душа дзяўчынкі, памерлай да хрышчэння”, славенск. Navje – “душы нехрышчоных дзяцей”. В. Ластоўскі адзначаў, што ў Беларусі назва “навец” стасавалася да памерлага ў апошні год ці да “небяспечнага” мерцвяка, які пасля смерці ходзіць у сваім целе і ссе кроў у людзей, накшталт вупыра ці вурдалака. Такі навец супрацьпастаўляўся мярсеню – памерламу, які ўжо “рассыпаўся” і не мае свайго фізічнага цела”.
У беларускай народнай традыцыі ёсць шмат прыкладаў добразычлівага шанавання Н., прычым гэтая традыцыя непарыўна цягнецца з даўніх часоў. У павучальных хрысціянскіх творах XII – XIII стст. “Слове аб ідалах” і “Слове аб пасце для нявеждаў” падрабязна апісаны звычай спецыяльна тапіць Н. лазню, каб яны ў ёй мыліся. У лазні пакідалі ручнікі і абрусы для Н. і абавязкова пасыпалі падлогу попелам. Калі раніцаю на попеле знаходзілі птушыныя сляды Н. паказваюць зноў жа пашыраныя ў беларускім фальклоры ўяўленні аб душах памерлых у выглядзе птушак. Звычай рабіць лазню для Н. захоўваўся яшчэ ў пачатку XX стагоддзя (в. Лучосы Смаленскай губ.).
Было ў Беларусі і спецыяльнае свята, якое прысвячалі Н. У некаторых мясцінах яно вядомае як Наўскі вялікдзень (Нябожчыцкі вялікдзень, Пасха памерлых), а ў цэнтральных раёнах Беларусі яно атрымала назву Радаўніца. Наўскі вялікдзень спраўлялі ў розных раёнах ці ў Чысты чацвер, ці ў аўторак на паслявелікодным тыдні. У гэты дзень пашану памерлым аддавалі абавязкова на могілках, дзе збіраліся ўсе крэўныя. Магілу пакрывалі абрусам і на ім раскладвалі багаты пачастунак са спецыяльнымі стравамі. Абавязкова былі і велікодныя яйкі. Лічылася, што ежу спажываюць і памерлыя, таму яе рэшткі нельга было забіраць назад дадому. На магілу маглі ліць гарэлку ці пакідалі памерламу яго найбольш любімыя стравы. Раней ежу для памерлых выстаўлялі і на дах дома. Пасля абеда свята працягвалі ўжо дома, дазвалялася крыху весялосці. У некаторых палескіх рэгіёнах наўцам прысвячаліся і іншыя святы (Беларуская міталогія).
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6b2c67b725bd415bc85e&page=1

НАЎ’І

Найстаражытная назва мерцвякоў. Адбываецца яна ад індаеўрапейскага слова, якое азначала выгляд пахавальнага абраду ці раку, па якой плывуць у царства мёртвых. Дагэтуль у народзе існуе дзіўны выраз, ад якога мурашкі па скуры бягуць: "У наві зрэці" - гэта значыць чакаць смерці, а Радаўніца, дзень памінання нябожчыкаў завецца "навій дзень" і "наў’і праводзіны". У "Аповесці мінулых гадоў" эпідэмія ў Полацку прыпісвалася мерцвякам, якія скачуць па вуліцах на нябачных конях і дзівяць усіх жывых: "Наў’і б'юць палачан".
Мерцвякі, наў’і заўсёды варожыя жывым. Нават занадта вялікі смутак па памерлых асуджаўся мудрацамі, бо навій можна наклікаць, як бы заклікаць да сябе сваёй нудою, а значыць, аддаць ім сябе ва ўладу.
Мёртвым - мёртвае царства, жывым - жывое, таму ад зносін з тагасветным светам людзі павінны ўсяляк сцерагчыся. Скажам, нельга парыцца ў лазні пасля поўначы: у гэту пару прыходзяць на свой шабас наў’і. Але ўжо калі зайшоў у лазенку запознены купальшчык, трэба быць напагатове: як пачуеш за спіною ціхі шэпт, як убачыш курыныя сляды, раптам узніклыя на попеле ў печкі, - хуценька ахінай сябе крыжом і бяжы ў чым ёсць, хоць бы і зусім галышом, не то нагоняць наў’і, аднімуць душу... Ну а каб залагодзіць іх, трэба абавязкова пакінуць пасля сябе ў лазні хоць абмылачак, хоць трошкі вады на дне цэбра - хай прыйдуць пакойнічкі, хай пацешацца ў лазенцы, як пры жыцці цешыліся!
У Радаўніцу нельга пералазіць праз платы, не то на ступні пачне расці "наўючая костачка". Яна прычыняе хваробы, нават смяротнай, і ніколі не гніе ў трупе.
Звычайна наў’і уяўляюцца вялікакрылымі драпежнымі птушкамі, часам нападаючымі на чалавека.

НАЎ’І

Наў’і (навіі) - ад старажытнага наў - духі смерці, духі памерлых іншапляменнікаў. Лічылася, што яны маглі насылаць хваробы на людзей і хатнюю скаціну, а гэтак жа стыхійныя бедствы.
Па начах навіі носяцца па вуліцах, дзівячы ўсіх, хто выходзіць з хаты. Людзі паміралі ад ран. Потым наў’і сталі і днём з'яўляцца на конях, але былі нябачныя. Для выратавання ад навій трэба было не выходзіць з хаты. Каб абараніць жыллё, неабходны былі засцярогі, загавораныя прадметы і г.д. Адзежа людзей уключала адмысловы гафт з ахавальнымі знакамі ад навій.
Навій можна было і ўласкавіць. Іх запрашалі памыцца ў лазню, пад падстрэшкам якой ці на даху пакідалі для іх ежу. Уяўлялі навій у выглядзе птушак ці ў выяве нейкіх істот, аброслых густымі валасамі і з хвастом.Падобныя ўяўленні пра наў’яў захоўваліся ў свядомасці людзей да ХХ стагоддзя.
Існаваў ва ўсходніх славян нават адмысловы "навій дзень" для памінання нябожчыкаў, адзначаўся ён у чацвер падчас велікоднага тыдня, а таксама напачатку восені. Лічылася што навіі у гэты дзень выходзяць з магіл і адпраўляюцца да сваіх нашчадкаў на памінальную трызну.
Для навій рыхтавалі адмысловы пачастунак, які ставілі на стол у пакоі, потым адкрывалі вокны. Каб не замінаць навіям, катэгарычна забаранялася выходзіць на вуліцу пасля заходу сонца.
Супраць навій гэтак жа выкарыстоўвалася адмысловая абярэжная абраднасць. Калі навіі прыносілі шкоду, вынікала разрыць магілу нябожчыка і выняць з яе "наў’ю костачку" - адзіную не згніўшую ад часу костку нябожчыка. Костачку належыла спаліць, а попел кінуць на магілу. Тады навія знікне і перастане турбаваць жывых.
Паўднёвыя і заходнія славяне меркавалі, што навіі могуць вызначыць лёс дзіцяці. Лічылі. што нябачныя навіі збіраюцца ў пасцелі парадзіхі і вырашаюць, будзе дзіця жыць ці ж памрэ. Асуджанаму на смерць навіі ставілі нябачны "навій знак".
Крыніца: аўтар электроннай энцыклапедыі Аляксандрава
free counters

Счетчик посещений Counter.CO.KZ - бесплатный счетчик на любой вкус!