May 29th, 2012

Воля

АНАМАСТЫКА

Анамастыка (грэч. onomasticos які адносіцца да імені), раздзел мовазнаўства, які вывучае ўласныя імёны і геаграфічныя назвы.
Анамастыка (ад грэч. onomastike — майстэрства даваць імёны) — раздзел мовазнаўстава, які вывучае любыя ўласныя імёны, іх паходжанне, гісторыю, асноўныя заканамернасці развіцця і функцыянавання, а таксама сукупнасць уласных імён — анімію, анамастыкон. Уласныя імёны мастацкіх твораў даследуе паэтычная анамастыка. Раней замест тэрміна анамастыка ўжываўся тэрмін тапанамастыка. Спецыфіка прадмета анамастыкі ў тым, што яго вывучэнне выходзіць за межы мовазнаўства і патрабуе ўліку гістарычных, геаграфічных, сацыяльна-эканамічных і іншых фактараў.
Асноўныя і найбольш распрацаваныя раздзелы анамастыкі — тапаніміка, якая вывучае ўласныя назвы геаграфічных аб'ектаў (Беларусь, Палессе, рака Вілія, вуліца Петруся Броўкі і інш.) і антрапаніміка — уласныя імёны людзей (Адам, Сафрон, Францыск Скарына, Рыгор Раманавіч Шырма). Да анамастыкі адносяцца:
• тэаніміка — уласныя імёны багоў і міфічных істот (Вялес, Дажбог, Хорс, Ярыла);
• зааніміка- мянушкі жывёл (Падласая, Жучка, Зорка, Лыска, Мурка);
• касманіміка — назвы галактык, сузор'яў галактыкі Марфей 1, Марфей 2; сузор'і Вялікая Мядзведзіца, Геркулес, Дракон, Казярог);
• астраніміка — назвы асобных нябесных цел (планеты Зямля, Марс, Меркурый, Венера, Сатурн; зоркі Галава Гаргоны, Сэрца Гідры, Атлас, Яслі; астэроіды Ангеліна, Сільвія; каметы Бакулунда, Клемола).
• хрэматонімы — уласныя назвы ўнікальных, каштоўных прадметаў матэрыяльнай культуры, назвы музычных інструментаў, ювелірных вырабаў, каштоўных камянёў і інш. («Цар-птушка», «Шапка Манамаха», алмазы «Зорка Поўдня», «Рэгент», залатыя самародкі «Вярблюд», «Мефістофель»);
• ктэматонімы — найменні прадпрыемстваў і прадуктаў матэрыяльнай і духоўнай вытворчасці (фабрыка «Камунарка», цукеркі «Грыльяж», выдавецтва «Юнацтва», раман «Сотнікаў»);
• фітонімы — уласныя назвы асобных раслін (ружа «Шапэн», слівы «Эма Ліперман», секвоя «Сентынел»);
• хранонімы — уласныя назвы гістарычна знамянальных адрэзкаў часу, гадавых цыклаў прыроды (Вялікая Айчынная вайна, Пятроўская эпоха, Ялцінская канферэнцыя, Новы год, «бабіна лета»);
• эргонімы — уласныя назвы прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый, таварыстваў, гурткоў («Беларусьфільм», камбінат «Праўда», ансамбль «Песняры»);
• анемонімы — уласныя назвы стыхійных бедстваў, ураганаў, цыклонаў, тайфунаў, вятроў (ураганы Аліса, Флора, цыклон Даліла, тайфун Глорыя);
• дакументонімы — уласныя назвы асобных, найбольш важных дакументаў(«Дэкрэт аб міры», «Устава на валокі», Кітабы);
• драмонімы — уласныя назвы шляхоў зносін (шлях «з варагаў у грэкі», Даўгінаўскі тракт, авіялінія Мінск-Варшава).
Сучасную навуку пра ўласныя імёны нельга ўявіць без паэтычнай (літаратурна-мастацкай) анамастыкі, якая стала арганічнай часткай і спецыяльным раздзелам анамастыкі ў цэлым. Мастацкая літаратура з'яўляецца адной з важных сфер функцыянавання розных відаў уласных імён. Імя ў мастацкім тэксце — больш складаная адзінка, чым звычайны онім. Асаблівая прырода ўласных імён мастацкага твора вымагае выкарыстання асаблівага тэрміна для іх называння. Апошнім часам у лінгвістыцы і літаратуразнаўстве ўсё часцей ужываецца тэрмін паэтонім. «Паэтонім — уласнае імя, выкарыстанае пісьменнікам у яго творы (у назве ці ў самім тэксце)». Трапіўшы у мастацкі тэкст, імя, як правіла, ускладняе сваю зместавую структуру, набываючы дадатковыя сэнсавыя адценні за кошт пашырэння асацыятыўных сувязей. Дзякуючы гэтаму паэтонімы не проста вылучаюць, ідэнтыфікуюць аб'екты навакольнага свету, а характарызуюць, ацэньваюць з'явы, выказваюць аўтарскія адносіны да аб'ектаў характарыстыкі, дапамагаюць пісьменніку ствараць мастацкія вобразы.
Уласныя імёны, іх паходжанне і гісторыя цікавілі чалавецтва з даўніх часоў. Аднак навуковы падыход да іх — з'ява адносна нядаўняя. Пачатак ім паклаў нямецкі вучоны В. Гумбальт (1767—1835). У Расіі прыхільнікам гэтага кірунку быў А. Х. Вастокаў (1781—1864). Асобныя рускія і беларускія вучоныя ўжо ў сярэдзіне 19 ст. разумелі важнасць уласных імён для вызначэння гістарычных межаў рассялення славян і суседніх з імі народаў (А. Кіркор, А. А. Качубінскі, А. Л. Пагодзін). Больш высокі этап у развіцці ўсходнеславянскай анамастыкі звязаны з імёнамі А. А. Шахматава (1864—1920) і А. І. Сабалеўскага (1857—1929) і нашых землякоў З. Я. Тараноўскага і Ю. Ю. Трусмана. І ўсё ж асноўная частка даследаванняў гэтага перыяду не ўзнялася вышэй за ўзровень прыватных назіранняў і заўваг. Сістэмны, навуковы характар вучэнне пра ўласныя імёны набыло толькі ў апошнія дзесяцігоддзі, калі з'явілася шмат спецыяльных выданняў, былі выпрацаваны прынцыпы анамастыкі як самастойнай навуковай дысцыпліны.
Беларускую анамастычную школу засанаваў акадэмік АН Беларусі М. В. Бірыла. Вывучаюцца два класы анамастычнай лексікі — антрапонімы і тапонімы, (айконімы, гідронімы, мікратапонімы, урбонімы). Даследчыкі засяроджваюць увагу на сукупнасці тых ці іншых класаў уласных імён у межах пэўных тэрыторый (рэспублікі, вобласці, басейна ракі і інш.), а таксама на асобных тыпах уласных імён, вылучаных на аснове агульнасці словаўтваральнай або семантычнай прыкметы. Так, у працах «Беларуская антрапанімія» Бірылы, «Антрапанімія Гродзеншчыны і Брэстчыны 14-18 стст.» Г.К.Усціновіч высвятляецца паходжанне старажытных і сучасных беларускіх асабовых імён, імён па бацьку і прозвішчаў, а ў працах «Тапаніміка Беларусі» і «Вуліцы помняць» В. А. Жукевіча, «Беларуская айканімія» В. П. Лемцюговай даследуецца паходжанне, станаўленне і развіццё ўласных назваў паселішчаў, вуліц, прыродных і гаспадарчых аб'ектаў.

Літаратура
• Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

• Беларуская мова: Энцыклапедыя / Б. І. Сачанка (нав.рэд.) [ і інш.]. Мінск: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1994.- 653 с.
• Беларуская антрапанімія: вучэб. дапам. / Г. М. Мезенка
Гл.таксама
• мянушка, заанімія
• антрапаніміка
• антрапанімія
У сеціве
http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ONOMASTIKA.html
http://filologia.su/onomastika
http://be.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0
Воля

ПАХОДЖАННЕ БЕЛАРУСКІХ ПРОЗВІШЧАЎ.

Галіна Арцёменка
З папярэдняга матэрыялу мы бачым, што:
1. Археолагі сцвярджаюць, што яшчэ ў палеаліце на тэрыторыі Беларусі зарадзілася рэлігія. Гэта была вельмі прымітыўная рэлігія.
2. Сутнасць рэлігіі заключалася ў тым, што сваю кроўную сувязь людзі звязвалі з нейкай жывой істотай, не жывымі прадметамі, з’явамі прыроды ці міфічнымі, не існаваўшымі ў рэальнасці, істотамі. Як бы гэтыя істоты былі іх продкамі. Такая з’ява носіць назоў татэмізм, фетышызм і г.д. У свеце існуюць татэмныя і не татэмныя народы. Гледзячы па археалагічным знаходкам беларусы адносяцца да татэмных народаў. Зараджэнне татэмізма, фетышызма ў Беларусі адзначана ужо на стаянках Юравічы і Бердыж.
3. Гэта пацвярждаюць сваімі працамі і этнакультуролагі, якія раскрываюць сутнасць верыванняў беларусаў. Беларусы верылі ў магічнасць шматлікіх істот, раслін, з’яў, прадметаў, міфічных істотаў.
4. Сукупнасць гэтых дадзеных пацверджваецца і прозвішчамі беларусаў, якія непасрэдна звязаны з татэмамі, фетышамі і г.д.
На падмурку атрыманых ведаў паспрабуем раскрыць тайну паходжання беларускіх прозвішчаў. Канешне, ўсё мы не зможам ахапіць, але нейкую частку – так. Спачатку мы пішам прозвішча, а потым раскрываем сутнасць татэма, фетыша. Часам можа сустракацца некалькі падобных прозвішчаў ці некалькі падобных татэмаў, фетышаў і г.д. Мы не ставім задачу удакладніць сувязь прозвішча і татэма, фетыша дакладна. Наша задача раскрыць з’яву ў цэлым, паказаць вытокі прозвішчаў беларусаў.
Воля

Абадовіч

Абадовіч (са спіса шляхецкіх родаў)

в. Абадоўцы>Менская вобласць > Вілейка > Ільянскі

Прозвішча і назоў вёскі сугучны з назовам абадок. Абадок мае два значэнні . І абодва прадметы маглі мець нейкае сакральнае значэнне ў культуры беларусаў, бо адносяцца па форме да круга.

АБАДОК

1. гл. вобад.
2. Вузкая палоска, якая абрамляе што-н. Залацісты а. хмары. || прыметнік: абадковы.
Крыніца: http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%91%D0%90&alpha=%D0%90&page=3

ВОБАД

1. Вонкавая частка кола, на якую нацягваецца шына.
2. Частка некаторых прадметаў, прыстасаванняў у выглядзе кольца, авапа. В. блока. В. тэніснай ракеткі. || памяншальная форма: абадок. || прыметнік: абодны, абадовы і абадочны.
http://rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%92%D0%9E&alpha=%D0%92
Воля

Абаленскі

Абаленскі (са спіса шляхецкіх родаў)

Прозвішча вельмі старажытнае, сугучна з назовам ракі Абалянка і назовам возера Аболе

АБАЛЯНКА

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
АБАЛЯНКА — рака ў Талочынскім і Сеньненскім раёнах Віцебскай вобласьці, левы прыток ракі Лучоса (басэйн Заходняй Дзьвіны). Даўжыня 89 км.
Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0»

АБОЛЕ

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
АБОЛЕ — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 22 км на паўднёвы захад ад Браслава каля вёскі Дварышча. Належыць да групы Рычана-Дрысьвяцкіх азёр.
Крыніца: http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5

в. Абалонне> Віцебская вобласць > Гарадок>Нікалаеўскі
в. Абалонне>Віцебская вобласць > Гарадок >Лоўжанскі
в. Абалянка> Віцебская вобласць > Гарадок >Абольскі
гп Аболь> Віцебская вобласць > Гарадок >Дабейскі
в. Обаль> Віцебская вобласць > Гарадок >Халамерскі
в. Обаль >Віцебская вобласць > Гарадок >Віраўлянскі
в. Абаляны> Віцебская вобласць > Браслаў >Відзаўскі
в. Абалі > Віцебская вобласць > Браслаў >Відзаўскі
в. Зааболь> Віцебская вобласць > Гарадок >Мішневіцкі
в. Абольцы >Віцебская вобласць > Талочын >Абалецкі
в. Новая Обаль> Віцебская вобласць > Сенна >Мошканскі
в. Аболь>Віцебская вобласць > Сенна >Мошканскі
в. Обаль> Віцебская вобласць > Сенна>Абольскі
в. Абаляны> Віцебская вобласць > Браслаў > Опсаўскі
х. Абалонь>Віцебская вобласць > Шаркоўшчына > Станіславаўскі
в. Абольцы > Гомельская вобласць > Жлобін > Дабрагошчанскі
х. Абалішкі>Гарадзенская вобласць > Воранава >Пагародненскі

Прозвішча і назовы ракі, возера і вёсак маюць сугучнасць з:

АБАЛОНА

1. Частка даліны ракі, якая ў паводку заліваецца вадою. Прылесная балоцістая а. Абалонныя лугі.
2. Малады слой драўніны, што знаходзіцца паміж стрыжнем і карою.

АБАЛОННЕ

Тое, што і абалона.
http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%91%D0%90&alpha=%D0%90&page=4

АБАЛОНЬ

Тое, што і абалона (у 2 знач.). А. сасны.
http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%91%D0%90&alpha=%D0%90&page=4

Магчыма, абалона, абалонне, абалонь былі фетышамі, бо адносяцца да лугоў і дрэва, якія ў культуры беларусаў маюць сакральнае значэнне.
Воля

Аберучаў

Аберучаў (са спіса шляхецкіх родаў)

Прозвішча вельмі старажытнае, паходзіць ад фетыша рука.

АБЕРУЧ

Абедзвюма рукамі (узяць, абхапіць, трымаць што-н. і пад.). Трымацца а.
http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%91&alpha=%D0%90&page=20

РУКА

У мiфалогii выступае як магiчная прылада, сiмвал улады. Вядомыя адбiткi далоняў на сценах пячор сярод палеалiтычных роспiсаў. У многiх народаў амулеты ў выглядзе Р. з’яўляюцца абярэгам ад ліхіх вачэй. Скульптурныя выявы Р. ёсць на рэчах, звязаных з вясельнымi абрадамi (абрадавае печыва). Вядомы срэбныя выявы Р. каля цудатворных абразоў. Кашулі–доўгарукаўкi (у княскiм асяроддзi) сiмвалiзавалi вялiкую сiлу. Пры вышываннi адзення асаблiвая ўвага аддавалася арнаментацыi рукавоў. Багата арнаментавалiся таксама рукавiцы i пальчаткi.
Вядомы культавыя камянi з адбiткамi Р. У Жыровiцах (Слонiмскi р–н) пад алтаром галоўнай царквы ёсць камень са следам Р. Божай Маці (на каменi аб’явiлася Божая Маці пасля пажару царквы ў 1520 г.). Камень са следам Р. асілка Маркi згадваецца на беразе Сожа блізу г. Слаўгарада ды iнш. Большасць даследнікаў звязвае выяву Р. першапачаткова з сiмволiкай Вялiкай багiнi (параўн. Назву расліны Божай маці пальчыкі), потым з «рукой божай».
http://rv-blr.com/dictonary/view/4843
Воля

Абідзінскі

Абідзінскі (са спіса шляхецкіх родаў)

в. Абідавічы> Магілёўская вобласць > Быхаўскі раён
в. Абідземля>Менская вобласць > Салігорск > Зажэвіцкі

Прозвішча і назвы вёсак паходзяць ад міфічных істот:

АБІДА - Лясун, часта ў выяве жанчыны, з велізарнымі грудзьмі і калматай поўсцю.
АБІДА - лебедзь, птушка смутку, крыўды.
АБІДА - хмарная дзева, якая плёскалася на сінім моры лебядзінымі крыламі. «.Въстала Обида в силах Дажъбога внука, вступилъ девою на землю Трояню, въплескала лебедиными крылы на синем море, у Дону плещущи»". ("Слова аб палку Ігаравым"). Назва Абіда ўзгадняецца з тымі ўласнымі імёнамі, якія нададзены нябесным ваяўнічым дзевам, напрыклад, Звада, Перамога і інш.
Воля

Аблавушка.

Аблавушка.

Прозвішча паходзіць ад назова шапкі, а шапка мае сакральнае значэнне ў культуры беларусаў.

АБЛАВУХА

Традыцыйная мужчынская шапка – вушанка з аўчыны або заечага, лісінага, вавёрчынага ці трусінага футра, пацягнутая зверху, бакавыя апускалі ці падвязвалі пад падбародкам. А. насілі на Беларусі да пач. 20 ст.
http://rv-blr.com/dictonary/view/8323

ШАПКА

Калі Сусвет праектаваць на адзенне чалавека, верху, галаве будзе адпавядаць галаўны ўбор, Ш., якая з'яўляецца неадлучнай часткай яе носьбіта, сімвалізуе мужчынскі пачатак і звязаныя з ім прадукавальныя захады. Надзетая Ш. вылучае, фіксуе нутраную, замкнёную, абмежаваную прастору і гарантуе ахову ад небяспекі з боку наваколля. Адсюль апатрапеічныя рысы галаўнога ўбору. Наадварот, паводзіны мужчыны без Ш. успрымаліся не толькі як знак яго сацыяльнай непаўнацэннасці, але і пазначалі магчымыя ці рэальныя дачыненні з іншасветам. I сёння актуальнае здыманне Ш. у пры-сутнасці нябожчыка, што перадусім сімвалізуе сабой духоўны кантакт з памерлым, а здыманне Ш. у храме — адкрытасць да кантактаў са сферай сакральнага. Жывы і цяпер звычай здымаць Ш. пры сустрэчы са знаёмым падкрэслівае павагу да таго і імкненне зрабіць сябе ніжэйшым, адкрытым да стасункаў. Народны этыкет прадпісвае таксама здымаць Ш., увахо-дзячы ў хату («Скінь шапку, Бог у хаце»), сядаючы за стол.
Прадстаўнікі іншага свету характарызаваліся адсутнасцю галаўнога ўбору ці яго незвычайнай формай — параўн. вялізную калматую Ш. Дамавіка (паводле іншых звестак, да-мавік ніколі ні летам, ні зімой не носіць Ш., надзяваючы яе толькі перад смерцю гаспадара), (чырвоны) капялюш чорта, вялізныя Ш. злыдняў, канічныя Ш. з чыстага літога золата Кладнікаў. Калі Ш. нябожчыка прыкрыць запаленую свечку, зробленую з лою мерцвяка, то можна пабачыць чарцей, што падкаснуліся да чалавека. Роля Ш. у дэманалогіі і магічнай практыцы абапіралася і на ўяўленні аб ёй як аб засяроджанні магічнай моцы. Цікава, што Ш. выступала нават своеасаблівым індыкатарам нячыстай сілы — карова з надзетай на рогі Ш. заходзіла ў двор чараўніцы. Знаходжанне Ш. у кантэксце апазіцыі свой/чужы (параўн. прымаўку «Чым большы пан, тым шапка нялюдска») вызначала яе медыятыўныя функцыі, сярэдняе становішча на мяжы светаў, што тлумачыць задзей-нічанне Ш. у магічных рытуалах — яе клалі пад галаву на Каляды, у ёй «палалі» грабянцы.
Галаўны ўбор, Ш., у асобных сітуацыях замяшчае самога чалавека (параўн. звычаі чытання малітваў над чапцамі народжаных ці хворых, перанос у Ш. імя немаўляці, атрыманае бацькамі ад святара, а таксама прымаўку: «Чыя шапка на ком, то той будзе на том», але, з іншага боку: «Калі розуму ў галаве няма, дык шапка не дасць»). У кантэксце вяселля Ш. выступае метафарай шлюбу, маркіруе пераходнасць сітуацыі, пазначае сімвалічную смерць маладых і іх уваскрэсенне ў новай якасці. Адкрытая галава ў сваю чаргу дэманструе бязгрэшнасць, прыроднасць, а яе пакрыванне ўводзіць сацыяльныя паказчыкі. У час вяселля, акрамя таго, ідэя Ш.-кола аб'ядноўвае ў сабе матывы авалодвання і засцярогі, у аснове якіх ляжаць рацыянальныя моманты адмяжоўвання, замыкання, абароненасці з усіх бакоў.
З Ш. звязаныя шматлікія забабо-ны і перасцярогі. Так, забаранялася есці ў Ш., бо іначай аглухне цешча або людзі будуць лічыць за дурня. Нельга было класці Ш. на стале, каб не вы-клікаць клопатаў на сваю галаву — сваркі ў хаце ці расплоду мышэй. Асцерагаліся круціць знятую Ш. на кулаку, каб не балела галава. Калі гэт-кае ўсё ж такі па неабачлівасці здара-лася, трэба было адкруціць яе ў адва-ротным кірунку столькі часу, колькі яе закручвалі, або тры дні пахадзіць без Ш. ці ў нейкай іншай. Забаранялася жанчынам надзяваць мужчынскі галаў-ны ўбор, а мужчынам — жаноцкі. У ін-шым выпадку нячыстая сіла пераме-ніць мужчыну ў жанчыну, а жанчыну ў мужчыну і прымусіць сабе служыць. Апроч таго, мужчына стане вельмі палахлівы, а жанчыну вельмі легка мож-на будзе сурочыць, яе будзе баяцца свой¬ская жывёла або яна стане вельмі ўлюблівай у мужчын. Адмысловыя заба-роны датычылі маладой дзяўчыны: ка-лі яна надзене Ш., то або сем гадоў не выйдзе замуж ці выйдзе хіба за ўдаўца, або таксама будзе занадта ўлюблівая.
Ш. з устрэмленай у яе іголкай або протарам набывала дадатковыя ма-гічныя ўласцівасці: у гэткую Ш. не зможа пацэліць са стрэльбы самы спрытны стралок.
У чарадзейных казках Ш. з'яўля-ецца абавязковым атрыбутам галоў-нага героя: ёю ён збівае дах у хатцы на памежжы двух светаў, у якой па-снулі яго браты, забыўшыся пра да-памогу, ёю выказвае пашану іншым персанажам, здымаючы з галавы. Часам Ш. галоўнага героя мае пад-крэслена анамальныя фізічныя ха-рактарыстыкі (напрыклад, саракапу-довая Ш. асілка Іллюшкі або мядзяная, сярэбраная і залатая Ш.
Івана Іванавіча). Але асаблівая роля ў казках надаецца чароўнай Ш.-неві-дзімцы, адмысловая сувязь якой з іншасветам асабліва выразная: яна дастаецца герою або ад прыгажуні-пярэваратня, або ад бацькі-нябож-чыка, або ад бабкі з лясной хаткі, або хітрасцю адбіраецца ў чарцей.
Семіятычны статус Ш. выяўляец-ца і ў тлумачэннях сноў. Так, насіць у сне добрую Ш. або проста набываць новую азначала гонар і славу, насіць жа дзіравую — сорам, у чым непа-срэдна праяўляецца семантыка Ш. як рэпрэзентанта чалавека і яго якасцяў. Аднак існавала і такое тлумачэнне, што надзяваць або купляць Ш. у сне азначала нажываць нейкія клопаты. Блізкая семантыка і ў тлумачэнні, што Ш. на галаве прадказвае блізкае падарожжа. Горш за ўсё было сасніць у сне страту Ш. Гэта лічылася за прад-весце вельмі вялікага няшчасця.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6b2c67b725bd415bc85e&page=1

ШАПКА

-Калі Сусвет праектаваць на адзенне чалавека, верху, галаве будзе адпавядаць галаўны ўбор, шапка, якая з'яўляецца неадлучнай часткай яе носьбіта, сімвалізуе мужчынскі пачатак і звязаныя з ім прадукавальныя захады. Надзетая шапка вылучае, фіксуе нутраную, замкнёную, абмежаваную прастору і гарантуе ахову ад небяспекі з боку наваколля.
-Паводзіны мужчыны без шапкі успрымаліся не толькі як знак яго сацыяльнай непаўнацэннасці, але і пазначалі магчымыя ці рэальныя дачыненні з іншасветам. Сёння актуальнае здыманне шапкі у прысутнасці нябожчыка, што перадусім сімвалізуе сабой духоўны кантакт з памерлым, а здыманне шапкі ў храме - адкрытасць да кантактаў са сферай сакральнага.
-Народны этыкет прадпісвае таксама здымаць шапку, уваходзячы ў хату, сядаючы за стол.
-У кантэксце вяселля шапка выступае метафарой шлюбу, маркіруе пераходнасць сітуацыі, пазначае сімвалічную смерць маладых і іх уваскрэсенне ў новай якасці. У час вяселля, акрамя таго, ідэя шапкі-кола аб'ядноўвае ў сабе матывы авалодвання і засцярогі, у аснове якіх ляжаць рацыянальныя моманты адмяжоўвання, замыкання абароненасці з усіх бакоў.
-З шапкай звязаныя шматлікія забабоны і перасцярогі: забаранялася есці ў шапцы, нельга было класці шапку на стале, каб не выклікаць клопатаў на сваю галаву. Забаранялася надзяваць жанчынам мужчынскі галаўны ўбор, а мужчынам - жаночыі.

http://www.obereg.of.by/catalog.php?id=130&category=10&mode=detail
Воля

Абмётка.

Абмётка.

Назва галаўнога ўбора для жанчын — намітка, намётка, абмётка, што намотваецца як ручнік на галаву, лягла ў аснову мянушкі, а пасля стала прозвішчам. У культуры беларусаў намітка, намётка, абмётка з’яўляецца сакральнай рэччу (фетышам), якая беражэцца ўсё жыццё.

НАМІТКА

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Беларуская княгіня Кацярына Алелькавіч-Слуцкая апранутая ў намітку

На́мітка, наметка[1] — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор усходніх славянаў[2], балтаў і некаторых іншых народаў[3]. Яго насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, Летуве, Латвіі, паўднёвых вобласьцях Расеі і Ўкраіне. Уяўляе сабой паласу зь вельмі тонкага белага кужэльнага ільнянога палатна шырынёй 30—70 сантымэтраў і даўжынёй ад трох да пяці мэтраў, якую адмысловым чынам завязваюць вакол галавы.
У розных рэгіёнах наміткі называлі па-рознаму: украінскія перемітка, намітка, намітец, серпанок, рантух, склендячка; беларускія намётка, абмётка, павівала, плат; расейскія убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылька[4].
У старажытнасьці намітку насілі ўсе жанчыны незалежна ад станавай прыналежнасьці. Таму наміткі сустракаюцца на рускіх царкоўных фрэсках XII ст. і старажытных партрэтах[5]. Існуе каля 30 спосабаў павязваньня наміткі[6].
У Беларусі намітка ўпершыню сустракаецца на партрэце першай паловы XVI ст. княгіні Кацярыны Алелькавіч-Слуцкай[7].

Завязваньне

Беларуска ў нацыянальным уборы
У залежнасьці ад мясцовасьці існавала вялікая колькасьць розных спосабаў завязваньня намітак. Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканым з грубых ніцей хатняга прадзеньня, а мог быць cшыты з пакупнога палатна і аздоблены залатой выцінанкай для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасьці падложкі маглі выкарыстоўваць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці подвачка — абруч з лазы ці ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхват галавы. Полку акручвалі вакол галавы, спускаючы канцы на рамёны і сьпіну. Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае зьзяньне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Зьвісаючыя канцы наміткі падкрэсьлівалі контуры паставы.

Аздабленьне намітак

Украінка ў намітцы на карціне Трапініна
Спрадвечна намітку насілі і ў буднія дні і ў сьвяты, але пасьля з-за дастаткова вялікай складанасьці завязваньня яна стала ўборам асаблівых выпадкаў: сьвятаў, кірмашоў, якіх-кольвек абрадаў, накшталт шлюбаў, яе таксама апраналі ў царкву. Наміткі аздабляліся складанай выцінанкай, часта з сымбалічнымі традыцыйнымі ўзорамі. Выцінанка разьмяшчалася па краі і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама коклюшныя карункі[8] і ўзорнае ткацтва.

Абрадавае значэньне

Часьцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вясельле. На Палесьсі маладой пасьля вянчаньня ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха сьвёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесьце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хустку[5]. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыцьцё і ўкладывалася ў труну жанчыны.
Крыніцы
1. Наметка (намитка) // Старабеларускі лексікон: Падручны перакладны слоўнік. — Менск: Беларускае выдавецтва Таварыства «Хата», 1997
2. Г. С. Мacлова. Народная одежда русских, украинцев и белорусов. С. 660
3. М. Мacтоните. Литовская народная одежда в XIX — начале XX в. С. 19.
4. Женские головные уборы
5. ^ a b Адзеньне. Жаночы касьцюм. Галаўныя уборы // Партал беларускага фальклору
6. Намітка Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. — Менск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5.
7. J. Smolinski. Kaptur i namiotka na Bialorusi Litewskiej // «Ziemia» № 9, 1911. S. 137.
8. Валеры Сікіржыцкі. Скребок, баратинки и намитка // «Рэспубліка», 22 сьнежня 2007
Вонкавыя спасылкі
• Фальклёр Беларусі. Жаночы касьцюм. Галаўныя ўборы
http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B0
Воля

Аборскі

Аборскі (са спіса шляхецкіх родаў)


Прозвішча магло адбыцца ад слова абора, якое мае два значэнні. Абора, як гаспадарчая пабудова - гэта хлеў. Хлеў – гэта месца, дзе жыве хлеўнік. А абора, якая выкарыстоўвалася для абутку (лапцяў, пастоляў) тая ж самая вяроўка. І та і другая рэч маюць сакральнае значэнне ў культуры беларусаў і адносяцца да магічных фетышаў.

АБОРА [1]

1) старадаўняя гаспадарчая пабудова для кароў. На Беларусі ў 16 – пач. 20 ст. будавалі з бярвёнаў, брусоў, дыляў “у вянок” і “замётам у шулы”, а таксама з плеценымі з лазовых дубцоў сценамі, накрывалі часцей саломай. У заможных сялянскіх гаспадарках А. – вял. Хлеў. У фальварках А. ўяўлялі сабой комплексы згрупаваных вакол прамавугольнага ў плане двара 4 – 8 хлявоў (з асобнымі варотамі ў кожным),Э злучаных адзін з другім у суцэльную забудову. Такі комплекс нярэдка злучаўся варотамі з падворкам, выганам, прыгуменнем. У такіх А. вылучалі памяшканні для цельных кароў і маладняку, для птушак, маглі ўваходзіць таксама стайні, жылыя і гасп. Будынкі для парабкаў. 2) Дзяннік – частка загароджанага двара, прызначанага для дзённага ўтрымання хатняй жывёлы. Найбольш пашыраны на Віцебшчыны. 3) Выгараджаны на выпасах загон для жывёлы.
http://rv-blr.com/dictonary/view/8373

ХЛЕЎНІК, ХЛЯЎНІК

Сядзiбны дух, якi жыве ў хляве, часам разам с Хляўнiцаю. Х. мае свае асаблiвасцi характару, звычкi, дзiвацтвы i можа не толькi спрыяць сваёй гаспадарцы, але i шкодзiць. Улетку i ўзiмку Х. заўсёды сядзiць у заднiм куце хлява цi на бэльцы, курыным седале, назiрае за скацiнаю, праводзiць яе да парога i зноў вяртаецца на сваё месца. Асабліва любую жывёлiну Х. можа суправаджаць, куды б яна нi адлучалася, нават у палявую агароджу цi чужы хлеў. Х. пераборлiвыя: адзiн не любiць вараных, другi шэрых, трэцi двухжыльных коней, але ўсе яны не любяць стракатых (гл. Пярэстасць) i лапленых. Менавiта на такiх конях яны заязджаюць у хлеў i псуюць жывёлу. Пры сiмпатыi да сваiх гаспадароў цi калi па густу масць жывёлы, Х. песцiць i чысцiць кожную скацiну, заплятае коням грывы i хвасты, носiць ваду вёдрамi, падкладвае паболей корму, не дазваляе адным жывёлiнам крыўдзiць другiх. У адваротным выпадку Х. кудлацiць i выдзiрае поўсць, скручвае грывы i хвасты ў каўтуны, адштурхоўвае нялюбых жывёлiн ад корму i пераносiць да любiмцаў. Будучы звязаны з каровамi i коньмi, Х. рэдка займаецца авечкамi i нiколi — свiннямi i козамi, якiх ледзьве трывае ў хляве. Яшчэ неяк мiручыся з казою, Х. не церпiць казла, якога наўмысна пасяляюць у хляве, каб вывесцi Х. Ва ўсiх стасунках з жывёламi Х. застаецца нябачны i толькi зрэдку ўзнiкае ў вобразе скурчанага худога чалавека, што нагадвае шкiлет хлопчыка ў скуры дарослага. Х. можа дзейнiчаць i ў цемры, i пры свечцы з сiнiм полымем, якую запальвае крэсiвам i трутам. Згодна з павер’ямi, Х. псуе скацiну: уначы заезджвае ў стайнi коней, ад чаго тыя худнеюць i могуць акалець, а таксама кароў, якiя неўзабаве перастаюць даваць малако. Даведаўшыся, што завёўся лiхi Х., усяляк стараюцца яго выжыць. Абярэгам ад Х. лiчылі забiтую сароку, падвешаную над дзвярыма стайнi. Не пераносiць Х. i жывую сароку, калi тая садзiцца на хлеў i сакоча, выдаючы яго прысутнасць, з–за чаго ён робiцца раз’юшаны, спаганяе гнеў нават на ўлюбёных жывёлiнах i, нарэшце, можа зусiм сысцi з хлява.
Сродкам выгнання Х. служыла таксама канапляная пуга з адпаведнаю колькасцю вузельчыкаў, адмыслова сплеценая i навязаная на асiнавае пугаўё. Пасцёбваючы такою пугаю, кожную свойскую жывёлiну пераганялi цераз жароўню (агонь) са словамi: «Пайшла, хiра (немач, хвароба, погань), на ўзвей вецер!» Калi Х. у гэты час сядзiць на адной з жывёлiн, то ад пугi, агню i магiчных слоў замовы ён пакiдае статак у спакоi. Апатрапеiчны сэнс мела i падвешаная над яслямi грамнiчная свечка, наяўнасць якой не дазваляла Х. пранiкнуць у хлеў. Згадваючы Х., нiколi не называлi ягонага iменi, старалiся не глядзець на кут, бэлькi i шасты, дзе ён мог знаходзiцца. А перш чым iх крануць, спачатку называлi гэтыя рэчы, каб папярэдзiць Х., якi, прачнуўшыся знянацку, можа нарабiць нямала бяды. Працягласць жыцця Х. гэтакая ж, як i ў Дамавiка, аднак Х. раней за яго старэе, бо гнiе ў брудным хляве i шмат церпiць ад паразiтаў, што пераходзяць да яго ад жывёлаў. Калi Х. не дрэмле, то цярэбiцца, скiдваючы паразiтаў i закарэлы гной, ад чаго яго скура лысее. У неахайным неабароненым хляве Х. найбольш сядзiць у сваiх сховах i мала займаецца скацiнаю, якая без яго догляду робiцца брудная. Вынiкам помсты Х. цi ягонай гiбелi можа стаць паморак скацiны. Дзе Х. загiнуў, там нiколi не будзе весцiся свойская жывёла. Гл. таксама Вазiла.
http://rv-blr.com/dictonary/view/6103

ХЛЕЎНІК

Апякун коней, антаганіст Кумяльгана. Як і апошні, меў падвойную прыроду: чалавечую і конскую, таму ўяўляўся ў чалавечым абліччы, у чалавечай вопратцы( у супрацьлегласць Кумяльгану, які быў парослы конскай поўсцю), але з конскімі вушамі і капытамі. Жыве В. пераважна ў хлявах, але абавязкова бывае і ў начных. У кожнага гаспадара свой В., які ўсяляк даглядае гаспадарскіх коней. У адрозненні ад Кумяльгана, які падмешвае конем у корм атрутныя расліны, В. падмешвае ім у пошар нейкую адмысловую траву, ад якой коні становяцца дужэйшымі. Існавала прымаўку: "Вазіла павязе", што значыла, "коні самі даедуць". Захаваліся звесткі пра своеасаблівы спосаб ушанавання В. Пастухі ў начным забіваюць у зямлю даўгт шост і насоўваюць на яго конскі чэрап, спадзеючыся на дапамогу В. Падобная магічная практыка апісана ў скандынаўскіх сагах("Ён узяў арэхавую жардзіну і ўзняўся з ёй на скалісты мыс, звернуты да мацерыка. Эгіль узяў конскі чэрап і насадзіў яго на жардзіну..."), але там служыла для нанясення камусьці шкоды.
пэўнае падабенства прыроды В. і Кумяльгана і іх апазіцыйнасць дазваляюць разглядаць іх у адным шэрагу з такімі персанажамі індаеўрапейскіх міфалогій, як ведыйскія Ашвіны, старагрэцкія Дыяскуры, латышкі Усыньш, які меў пару сыноў, і бачыць у гэтых персанажах сляды архаічнай блізнечнай міфалогіі.
http://rv-blr.com/dictonary/view/192

АБОРА [2]

Вяровачка з пянькі, лёну ці раменны пасак для прымацоўвання лапця і анучы. На Палессі вяровачныя А. часта фарбавалі ў чорны колер (іншы раз звівалі з чорнай шэрсці); “Цяцёрка ў чорных аборках” – казалі пра сялянскую франціху. На Маларытчыне вядомы А. з конскага воласа. А. працягвалася (забарсвалася) праз вушкі лапця (забарсні), абкручаная анучай ступня зацягвалася А. у пад’ёме і закручвалася накрыж да сярэдзіны галёнкі ( на Пн Беларусі мужчыны карысталіся кароткімі А., якія закручвалі толькі да шчыкалаткі). На Тураўшчыне жанчыны намотвалі А. шчыльна, без прамежкаў.
http://rv-blr.com/dictonary/view/8383

ВЯРОЎКА

Прадмет, рытуальныя функцыі якога абумоўленыя “аб’яднальным” прызначэннем, тэхналогіяй яе вырабу – віццём, а таксама абарончымі здольнасцямі і падабенствам да іншых прадметаў.
Да ліку ўніверсальных можна далучыць прадпісанне купляць жывёлу з В., каб вялася і прыносіла багацце. І сёння ў беларускіх вёсках вытрымліваецца забарона біць В. карову, якую вядзеш да быка, калі, верагодна, актуалізавалася сема “ завязвання” патэнцыйнай плоднасці жывёлы. Наадварот, як яе “развязванне” выглядае здыманне гаспадаром, які прывёў карову да быка, В. з яе рагоў. Гаспадар затым той В. апярэзваўся сам. У той жа час В. у зламысна-магічных практыках замяшчала саму карову, прыпадабняючыся найперш да струменяў малака. У былічках ведзьма “доіць” В., збівае ёю расу – затым з В. цячэ малако.
У традыцыйнай свядомасці В. атаясамліваецца з пупавінай (цяжарнай забаранялася пераступаць В., бо іначай ў дзіцяці пупавіна абматаецца вакол шыі), з крывымі нагамі ( няможна ў святы віць В., бо маладняк народзіцца са звітымі нагамі), з чарвякамі і змеямі ( у “шылаваты” панядзелак нельга віць В., каб не накруціць чарвей на капусту і сады).
Абвязванне В. ці абцягванне ёю вёскі стварае магічнае кола (гл. Кола магічнае), што засцерагала ад пранікнення нячыстай сілы. Так, на Юр’е да сонца плялі В., над якімі знахар прамаўляў закляцце, потым праз гэтую В. пераганялі статак у надзеі аберагчы яго ад ваўкоў.
Абавязкова прысутнічае і аб’яднальная, медыятыўная функцыя В., з дапамогай якой уяўлялася магчымым пранікнуць натой свет (гл. аналагічныя матывы ў казках). Беларусы В., на якіх апускалі труну ў магілу, вешалі затым на крыжы ці магільным дрэве, каб памерлы з іх дапамогай змог пераадолець шлях у іншасвет.
У народнай медыцыне з дапамогай вяровачкі сімвалічна стваралі “двайніка” хворага, вымяраючы ўсе яго суставы і завязваючы там вузельчыкі. Потым такая В. або спальвалася, аюо забівалася асінавым калком.
Асаблівае месца адводзілася В. вісельніка, якая, паводле павер’яў, прыносіць шчасце і багацце. Калі канакрад завалодае хоць часткай такой В. і будзе насіць яе з сабою, ён будзе застрахаваны ад усіх няўдач у сваёй “прафесіі”. Такая В. прыцягвае наведнікаў у тую карчму, дзе знаходзіцца. Але калі чалавек будзе штодня да яе дакранацца – абавязкова скончыць жыццё самагубствам.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6b2c67b725bd415bc85e&page=1

ВЯРОЎКА

Вяроўка, прадмет, рытуальныя функцыі якога абумоўленыя "аб'яднальным" прызначэннем, тэхналогіяй яе вырабу - віццём, а таксама абарончымі здольнасцямі і падабенствам да іншых прадметаў. Да ліку ўніверсальных можна далучыць прадпісанне купляць жывёлу з вяроўкай, каб вялася і прыносіла багацце. І сёння ў беларускіх вёсках вытрымліваецца забарона біць вяроўкай карову, якую вядзеш да быка, калі, верагодна, актуалізавалася "завязванне" патэнцыйнай аплоднасці жывёлы. Наадварот, як яе "развязванне " выглядае здыманне гаспадаром, які прывёў карову да быка, вяроўкі з яе рагоў. Гаспадар затым той вяроўкай апярэзаўся сам.

У традыцыйнай свядомасці вяроўка атаясамліваецца з пупавінай, з крывымі нагамі, з чарвякамі і змеямі. Цяжарнай жанчыне забаранялася пераступаць вяроўку, бо іначай у дзіцяці пупавіна абматаецца вакол шыі. Няможна ў святы віць вяроўку, бо маладняк народзіцца са звітымі нагамі. Абвязванне вяроўкай ці абцягванне ёю вёскі стварае магічнае кола, што засцерагае ад пранікнення нячыстай сілы. Так, на Юр'е да сонца плялі вяроўкі, над якімі знахар прамаўляў закляцце, потым праз гэтую вяроўку пераганялі статак у надзеі аберагчы яго ад ваўкоў.
Т. Валодзіна
Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн./С.Санько; склад. І.Клімковіч. - 2-ое выд.,дап.-Мн.:Беларусь 2006
http://www.obereg.of.by/catalog.php?id=13&category=6&mode=detail

Колькі вяроўцы ні віцца...

Вяроўка. Простая, па сутнасці, рэч штодзённага карыстання з развіццём тэхнікі яе вырабу — віцця і пляцення, набыла рытуальныя функцыі.
Вяроўку ніколі не перадавалі з рук у рукі і не бралі “голымі” рукамі. Неабходна было сказаць, дзе ляжыць ці вісіць вяроўка, ці пакласці яе на зямлю, каб той, каму яна была патрэбна, узяў яе сам.
* Каб жывёла, якую куплялі, прыжылася ў гаспадарцы, а таксама, каб “прывесці” ў сваю гаспадарку поспех і дабрабыт, пакупнік імкнуўся атрымаць тую вяроўку, на якой прывялі жывёлу на продаж.
* Сярод усходніх славян было прынята плаціць пакупніку за вяроўку ці купляць новую, але сваю вяроўку абавязкова забіраць дамоў. Каб вырашыць гэту бясконцую спрэчку, паўднёвыя славяне тую вяроўку, на якой вялі жывёлу, рэзалі на дзве часткі: адну пакідалі сабе, другую аддавалі пакупніку.
* Вяроўка заўсёды сімвалізавала сувязь, сямейны саюз. Калі юнак хацеў ажаніцца, яму неабходна было ўзяць у руку вяроўку і пайсці з ёй у храм 6 студзеня. У час набажэнства ён павінен быў вымаўляць імя той дзяўчыны, з якой жадаў ажаніцца. Яго жаданне абавязкова спраўдзіцца.
* Вяроўкай перавязвалі жаніха і нявесту перад вянчаннем, абвязвалі ложак парадзіхі і г.д. Часцей за ўсё вяроўка (нітка, пояс) была чырвонага колеру.
* На Раство вяроўкай звязвалі ножкі стала, каб летам хатняя жывёла вярталася дадому і не згубілася ў лесе.
* На Масленіцу вяроўкай перавязвалі пладовыя дрэвы.
* Даўней на Беларусі тых, хто парушаў Боскія запаветы, білі вяроўкай ад званоў.
* Каб валасы ў дзяўчат лепей раслі, трэба было напярэдадні Раства пакласці вяроўку на падушку: “каб каса была даўжэйшай за вяроўку”.
* Асаблівыя адносіны былі да вяроўкі, на якой апускалі труну з памерлым у магілу. Такую вяроўку выключалі з гаспадарчай дзейнасці або назаўсёды, або, па меншай меры, на наступныя 40 дзён: яе хавалі ў хляве, вешалі на крыж у вёсцы ці на магільнае дрэва.
* На працэс вырабу вяровак накладвалася шмат забарон. Напрыклад, строга забаранялася віць вяроўкі ў святочныя дні, асабліва на Каляды; цяжарнай жанчыне, каб дзіця пры родах не было апавіта пупавінай.
Аксана Катовіч, Янка Крук

Воля

Абраменя, Абрамчук, Абрамовіч, Абрамоўскі, Абрампальскі

Абраменя, Абрамчук, Абрамовіч, Абрамоўскі, Абрампальскі

АБРАМАЎШЧЫНА (рака)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
АБРАМАЎШЧЫНА — рака ў Шчучынскім і Мастоўскім раёнах Гарадзенскай вобласьці, левы прыток ракі Ельня (басэйн Нёману). Даўжыня 9 км.
Крыніца: Сайт: http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%9E%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)

в. Абрамы>Менская вобласць > Мядзел >Нарачскі
в. Абрамы >Менская вобласць > Мядзел >Сырмежскі
в. Абрамаўшчына >Менская вобласць > Маладзечна >Красненскі
в. Абрамаўшчына > Менская вобласць > Валожын >Івенецкі
в. Абрамава>Віцебская вобласць > Верхнедзвінск >Асвейскі
в. Абрамава >Віцебская вобласць > Верхнедзвінск >Кахановіцкі
в. Абрамаўшчына > Віцебская вобласць > Паставы > Лынтупскі
в. Абрамаўшчына > Віцебская вобласць > Паставы > Лынтупскі
в. Абрамаўка >Магілёўская вобласць > Дрыбін >Міхееўскі
в. Абрамаўшчына -1 >Гарадзенская вобласць > Смаргонь >Вішнеўскі
в. Абрамаўшчына -3 >Гарадзенская вобласць > Смаргонь >Вішнеўскі
в. Абрамішкі>Гарадзенская вобласць > Воранава >Місевіцкі
в. Абрамішкі >Гарадзенская вобласць > Воранава >Забалоцкі
в. Абрамаўка >Гомельская вобласць > Рэчыца > Баршчэўскі
в. Абрамаўка>Гомельская вобласць > Лоеў >Ручаеўскі
в. Абрамава >Брэсцкая вобласць > Камянец > Дзмітравіцкі

Прозвішчы і назовы ракі і паселішчаў ў Беларусі, на маю думку, паходзяць ад слова абрамленне, а не ад габрэйскага імя Абрам і насіла сакральны характар, г. зн. з’яўлялася фетышам.

АБРАМЛЕННЕ

1. гл. абраміць.
2. Тое, што абрамляць (у 2 знач.) што-н., рамка, акружэнне. Прыгожае а. партрэта.

АБРАМЛЯЦЬ

1. гл. абраміць.
2. Акружаць што-н. як бы рамкай. Галаву абрамлялі пышныя валасы.
http://www.rv-blr.com/slounik?page=42

У культуры беларусаў шырока выкарыстоўвалася абрамленне шматлікіх рэчаў: хатаў, абразоў, цэркваў, капішчаў, крыжоў, брамаў, галавы. І гэтае абрамленне насіла абярэжны сакральны характар.

ВІЛЬЧЫК

Канструктыўны элемент, які ўтвараецца верхнімі перакрыжаванамі канцамі дошак-закрылін, што прыкрываюць тарцы двухсільнай страхі. Вядомы ў будаўніцтве многіх народаў Еўропы, у тым ліку па ўсёй Беларусі, акрамя хіба некаторых раёнаў Гомельшчыны, дзе пераважалі 4 – схільныя дахі. Парныя В. – найбольш старажытны і пашыраны канструктыўна – мастацкі элемент традыцыйнага жытла. Тэхнікай прапілоўкі іх вырашалі ў выглядзе стылізаваных конскіх галоў, птушак, змеяў, рагоў ды інш. У старажытнасці такія В. выконвалі ролю абярэга – сімвалічнага прадмета, якому прыпісвалі магічную здольнасць засцерагаць жыллё ад няшчасцяў і ліхіх духаў. Ёсць меркаванне, што папярэднікамі В. былі часткі свяшчэнных птушак ці жывёл (галовы, рогі, хвасты), якія мацаваліся на вяршыні шчытоў жытла. На Палессі ахоўная роля В., выкананых у выглядзе парных галовак буслоў ці змеяў, захоўвалася яшчэ і ў пач. XXст. Сёння магічны сэнс В. страчаны, ім надаецца толькі дэкаратыўнае значэнне. Парныя В. саступілі месца адзінарным, выпілаваным з адной дошкі і прымацаваным на скрыжаванні закрылін. Акрамя традыцыйных зааморфных матываў шырока ўжываюцца геаметрычныя, раслінныя, стрэлападобныя, далучаецца сучасная эмблематыка ды інш.

http://rv-blr.com/dictonary/view/452

ЧАМУ ЗІМОЙ АКАНІЦЫ РЫПЯЦЬ

02.02.2008
* Калі гаспадары пакідалі хату, вокны абавязкова трэба было закрыць, як закрывалі вочы памерламу: іх забівалі шырокімі дошкамі крыж-накрыж. Такія дзеянні перасцерагалі ад таго, каб у хаце не пасялілася нячыстая сіла.
* Паўсюдна быў распаўсюджаны звычай ставіць на падаконнік кружку з вадой, каб душы памерлых, калі наведваюць родную хату, маглі памыцца ў гэтай вадзе. Кружку з вадой ставілі на дзевяты, саракавы дзень, год пасля смерці, у іншыя дні ўшанавання памерлых.
* Калі ў хаце паміралі дзеці, наступнае немаўля, везучы хрысціць, перадавалі праз акно.
* Праз акно катэгарычна забаранялася пляваць, выкідаць смецце, выліваць брудную ваду і г.д.
* Лічылася, што пад вокнамі стаіць анёл, які захоўвае хату і ўсіх яе жыхароў.
* Праз акно ажыццяўляўся дыялог паміж гаспадарамі хаты і калядоўшчыкамі ці валачобнікамі ў святочныя дні.
Акно заўсёды мела аканіцы, якія зачыняліся на ноч і адчыняліся з першымі сонечнымі промнямі, што яшчэ раз падкрэслівае сувязь хаты і жывога чалавека, які таксама раніцай (з абуджэннем) адкрывае вочы.
* Прыкмячалі, калі аканіцы зімой рыпяць — да адлігі.
* Калі ваконныя шыбы запацелі — да змены надвор’я.
Крыніца: http://www.ng.by/ru/issues?art_id=19240

ВЭЛЮМ ЯК АБЯРЭГ НЯВЕСТЫ

У апошнюю чаргу на нявесту апраналi яе сакральны галаўны ўбор з вянка i вэлюму. Існавала некалькi варыянтаў гэтага рытуальнага галаўнога ўбору — як па форме, так i па стылю ўпрыгожвання. Ужо ў канцы ХVIII i на працягу ХIХ—ХХ стст. галаўны ўбор нявесты складаўся з вянка i вэлюму. Вэлюм складаўся з дзвюх частак. Адна частка — тонкi кароткi вэлюм — збiралася палярынай i спускалася праз лоб на скронi альбо (што бывала часцей) на вочы i твар нявесты. Гэтая частка вэлюму выконвала функцыю ахоўнага экрана для аднаго з найважнейшых каналаў перадачы i атрымання iнфармацыi — вачэй («каб не сурочылi»).
Падчас шматлiкiх паездак па Беларусi нам не раз даводзiлася прасiць гаспадынь падзялiцца кубачкам свежага малака. Нi разу нi адна не адмовiла нам, але нiколi не было такога, каб на дне кубачка не аказалася некалькiх драбiнак солi. Гэты бясслоўны дыялог памiж гасцямi i гаспадарамi «чытаць» трэба было наступным чынам: «Я вам малака не шкадую, але ж вы — людзi чужыя. А каб вы не сурочылi маю кармiцельку — соль вам у вочы». Фактычна гэта ж самае пажаданне «казалi» бацькi ўсiм гасцям, калi сустракалi маладых хлебам-соллю перад парогам сваёй хаты.
Другая частка вэлюму абараняла доўгiя валасы нявесты (найактыўнейшы энергаiнфармацыйны канал, праз якi лёгка можна было навесцi пашкоджанне самага непрадказальнага характару).
Па-над вэлюмам на галаву нявесты мацавалi вясельны вянок. Па форме i колеравай гаме вяночка можна было меркаваць аб сацыяльным становiшчы нявесты. Калi, напрыклад, яна была сiратой, то ў вянок упляталi зялёную сцяблiну мяты. i, вядома ж, наяўнасць вянка першым чынам сведчыла аб тым, што нявеста захавала сваю нявiннасць.
Трэцiм элементам абрадавай экранiзацыi нявесты была хуста, якой яна закрывала рукi падчас адорвання сваякоў жанiха i дзяльбы каравая. Такiм чынам, вясельны ўбор нявесты — гэта не што iншае, як надзейны ахоўны сродак, якi павiнен быў максiмальна абмежаваць непажаданае ўздзеянне адмоўнай энергii каго-небудзь з гасцей.
У славянскiх народаў сфармiраваўся цэлы шэраг рэгламентацый у адносiнах да валасоў.
Валасы заўсёды сiмвалiзавалi багацце i шчасце. Мабыць таму да iх заўсёды было нейкае трапяткое, сакральна-ўзнёслае стаўленне. Для таго, каб куры неслi шмат яйкаў, першае знесенае яйка каталi па галаве дзiцяцi i казалi: «Курачка, курачка, знясi столькi яйкаў, колькi ў Мiколкi валасiнак!».
- У Калядных пажаданнях гучалi выразы, калi гаспадару жадалi столькi цялятаў, авечак у статку, вазоў жыта i г. д., колькi валасоў на галаве.
-Катэгарычна забаранялася стрыгчы валасы дзiцяцi да года (каб не спынiць яго разумовае развiццё), першы рытуальны пострыг выконвалi роўна ў год.
- Каб валасы хутка адрасталi, нашы продкi раiлi стрыгчыся на месяцы, «якi расце», —- як ён расце, прыбывае, так i валасы будуць расцi-прыбываць.
- Сярод славян паўсюдна iснавала забарона расчэсваць валасы ў вялiкiя царкоўныя i народныя святы, а таксама па пятнiцах.
- На Беларусi лiчылi: «у той гаспадынi, якая расчэсвае валасы на Дабравешчанне, куры будуць псаваць грады».
- У той жа час на Вялiкдзень старыя людзi спецыяльна расчэсвалi валасы, «каб было столькi ўнукаў, колькi валасоў на галаве».
- Калi пасля расчэсвання i заплятання валасоў у косы заставалася адна пасма, гэта, паводле народных уяўленняў, прадказвала хуткую дарогу.
- Часам адрэзаныя валасы захоўвалi на працягу ўсяго жыцця, каб «узяць» iх на той свет i «адчытацца за кожны валасок».
- Да валасоў дзяўчыны або жанчыны ў традыцыйнай культуры ўсiх славянскiх народаў было асобае стаўленне. Iх укладка, характар завiвання, некаторыя дадатковыя атрыбуты сведчылi аб сацыяльным статусе iх уладальнiцы, яе характары, ступенi паважлiвых адносiнаў да навакольных i адпаведна ўплывалi на характар стаўлення навакольных да яе.
- Жанчыне катэгарычна забаранялася з’яўляцца на людзях з непакрытай галавой i распушчанымi валасамi.
- Распушчаныя валасы лiчылiся прыкметай «дурнога тону»; часцей за ўсё яны сiмвалiзавалi пераходны стан iх уладальнiцы. Так, раней iснаваў абрад, пры якiм жанчына, якая страцiла мужа, хадзiла з распушчанымi валасамi на працягу сарака дзён.
- У той жа час парадзiсе, каб палегчыць роды, развязвалi ўсе вузлы i распускалi валасы.
I зноў аб вэлюме ...
У кантэксце сказанага вышэй наводзяць на разважаннi паводзiны шматлiкiх сучасных нявест, асаблiва тых, якiя на момант шлюбу не з’яўляюцца цнатлiвымi, альбо ўжо знаходзяцца ў стане цяжарнасцi. Хто-небудзь з тых, хто прысутнiчае на вяселлi, ужо ведае або здагадваецца аб цяжарнасцi нявесты (а па даце нараджэння дзiцяцi i ўсе зразумеюць тое, у якiм становiшчы яна была), а яна робiць выгляд (у прамым сэнсе гэтага слова — менавiта знешнiм выглядам, адпаведнымi традыцыйнымi атрыбутамi нявесты-маладзiцы), што «нiчога не адбылося», тым самым падманваючы не толькi сваiх гасцей, але i супрацоўнiкаў загса, а таксама святара, якi вянчае маладых.
Яшчэ больш вялiкiм парадоксам выглядае тая сiтуацыя, калi нявеста выходзiць замуж ужо другi або трэцi раз. Нават пры ўмове, што ад першага шлюбу ў яе не было дзяцей, яна не мае маральнага права пакрываць галаву абрадавым атрыбутам бязгрэшнай нявесты. Так, зразумела, у храме жанчына абавязкова павiнна знаходзiцца ў галаўным уборы, але для гэтай нагоды iснуюць iншыя галаўныя ўборы (капялюшык, хустка i г. д.).
Сёння, на жаль, мы перажываем час iстотнай пераацэнкi сваiх традыцыйных каштоўнасцяў i павальнай глыбокай пашаны стандартаў амерыканскай (або амерыканiзаванай) масавай культуры. Гэтая пераарыентацыя мае ўсеагульны характар, яна пранiкае ва ўсе сферы жыцця людзей, у тым лiку i ў нашы святы. Традыцыйнае беларускае вяселле таксама не стала выключэннем. Наглядзеўшыся яркiх i ўрачыста пышных сцэн шлюбу ў фiльмах замежнай вытворчасцi, нашы прадстаўнiцы сярэдняга класа iмкнуцца хоць бы ў чым-небудзь быць падобнымi да еўрапейскiх i амерыканскiх актрыс. Але ўзровень нашага дастатку не заўсёды дазваляе набыць адпаведны шлюбны строй. Якое ж выйсце можна знайсцi са становiшча, сфармуляванага ў добра вядомым фразеалагiзме: «i хочацца, i колецца»? Ён ужо знойдзены i iм шырока карыстаюцца сучасныя нявесты. Калi немагчыма купiць дарагi ўбор назаўжды, то яго можна ўзяць напракат.
Любы грамадскi стэрэатып, калi ён становiцца традыцыяй, мае права на iснаванне. У тым лiку i гэты. Аднак у плане ўспрымання вяселля як дакладна выпрацаванага i стагоддзямi замацаванага абраду, а не як звычайнага святочнага шоу, усе абрадавыя рытуальныя атрыбуты, у тым лiку i вэлюм, маюць для ўдзельнiкаў абраду лёсавызначальнае значэнне. Здаючы шлюбнае адзенне ў камiсiйную краму або ў пракатную фiрму, вы не ведаеце, што з iм будзе далей, у чые рукi яно патрапiць, як паставяцца да яго новыя ўладальнiкi. Цяжка ў гэта паверыць тым, хто выхоўваўся на прынцыпах матэрыялiстычнай фiласофii, але вопыт папярэднiх пакаленняў пераканаўча сведчыць: у шлюбным строi «прыхавана» наша будучае здароўе, поспех, жыццёвы ўзровень, здольнасць працягнуць род, узаемаадносiны з прадстаўнiкамi абодвух родаў.
Можна вярнуць у вясельны салон шлюбную сукенку, але нi ў якiм разе нельга вяртаць, прадаваць, дарыць або самой аддаваць на пракат (напрыклад, сваёй лепшай сяброўцы) вэлюм або iншы вясельны галаўны ўбор. Пасля вяселля вэлюм набывае выключныя магiчныя ўласцiвасцi. Iм можна вылечыць шэраг дзiцячых захворванняў, асаблiва тых, якiя выклiканыя сурокамi, кiнутым незнарок нядобрым словам. Дастаткова на 15—20 хвiлiн пакрыць вэлюмам дзiця, якое ўжо не адну ноч пакутуе ад бяссоннiцы, як яно вельмi хутка засне.
Народная традыцыя прытрымлiваецца адназначнага меркавання: нiкому з блiзкiх сваякоў вэлюм таксама не перадаецца. Пасля вяселля галаўны ўбор нявесты не перадаецца нават ад старэйшай сястры малодшай. Выключэнне складае толькi адзiн выпадак. Мацi можа перадаць вэлюм сваёй дачцэ i то пры адной умове — калi вяселле дачкi адбудзецца пасля таго, як бацькi адсвяткуюць сваё сярэбранае вяселле, якое як быццам зачыняла адзiн этап у жыццi шлюбнай пары i адчыняла шлях да залатога юбiлею, г. зн. да зусiм iншага жыццёвага шляху.
Аксана Катовіч, Янка Крук

* * *
Пасля таго, як на нявесту адзявалі вэлюм, яна павiнна была падзякаваць сваiм сяброўкам: яна тройчы кланялася iм у ногi, затым пачынала галасiць, аплакваючы сваю «дзявоцкую долю». У адказ кожны, каму кланялася нявеста, тройчы хрысцiў яе крыжом i казаў: «Дай табе, Божа, шчасця».
Затым з песнямi-галашэннямi сяброўкi вялi нявесту ў бацькоўскую хату.

Воля

Аброцкі, Абрыцкі

Аброцкі, Абрыцкі (са спіса шляхецкіх родаў)

в. Абрава>Брэсцкая вобласць > Івацэвічы > Аброўскі
в. Абрава>Брэсцкая вобласць > Іванава > Бродніцкі
в. Абрыцкая Слабада>Менская вобласць > Менск

Прозвішчы і назвы паселішчаў паходзяць ад слоў аброчныя тканіны, аброць, аброк. Паказваем, што значаць гэтыя словы ў культуры беларусаў.

АБРОЧНЫЯ ТКАНІНЫ, АБРАКАНЫЯ (АБРАКОЎНЫЯ) ТКАНIНЫ

Від абрадавых тканін, што выраблялiся па зароку ў крызiсных сiтуацыях (хвароба, вайна, эпiдэмii i iнш.) i выконвалi функцыю ахвяравальных дароў, апатрапеяў. Звычайна самыя прыгожыя А. т. ахвяравалi на крыжы, што стаялi на абочынах цi на скрыжаваннях дарог, каля крынiц, на могiлках, на прошчы, пазней ix вешалi на абразы у цэрквах, касцёлах, каплiцах. Найчасцей А. т. былi ўзорыстыя ручнiкi, а таксама фартушкi, абрусы, хусткi, стужкi. Выкарыстанне А. т. звязана з дахрысцiянскiмi вераваннямi старажытных славян. Зрэдку сустракаюцца i ў наш час
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary/view/8473

АБРОК

1) від феадальнай рэнты; натуральны або грашовы падатак, што спаганяўся з прыгонных сялян. На Беларусi пераважала паншчына, А. быў менш пашыраны.
2) Корм для коней, звычайна авёс.
3) Зарок, запавет - абяцанне, клятва, дадзеныя з рэлiгiйных цi iнш. меркаванняў рабiць або не рабiць што-небудзь; тое, што ахвяруецца цi робiцца па зароку. Найбольш распаўсюджанай формай такога А. ў беларусаў былi ўзорыстыя тканіны (гл. Абрончыя тканіны).
http://rv-blr.com/dictonary/view/8453

АБРОЦЬ

Вуздэчка, частка вупражы цi коннай амунiцыi для верхавой язды, што надзяваецца каню на галаву; выкарыстоўваецца i тады, калi каня вядуць на повадзе. Лакальная назва вобраць. Вядома з глыбокай старажытнасцi. У паўсядзённым ужытку сялян часцей выкарыстоўвалася вяровачная А. Для выязной вупражы i коннай амунiцыi. А. рабiлi са скуры, упрыгожвалi ажурным перапляценнем, блiскучымi металiчнымi накладкамi, махрыстым налобнiкам, кустамі; яна мела жалезныя цуглі, шоры. Пры верхавой яздзе сродкам кіравання з’яўляюцца павады, пры запрэжцы ў воз – лейцы, якія мацуюць да А.
http://rv-blr.com/dictonary/view/8463

МЕДЗЬ НА КОНСКАЙ ЗБРУІ

На конскай збруі абавязкова павінна быць медзь, каб усцерагчы каня ад д'ябла. (Паўсюдна).

Наўрад ці можна знайсці яшчэ адно павер’е, гэтак папулярнае некалі ў сельскіх раёнах Англіі. Грозды зіготкіх і звінючых медных упрыгожванняў доўгі час былі адметнай прыкметай любога сялянскага каня і зніклі толькі тады, калі трактары выцеснілі коней з сельскай гаспадаркі.Ніхто і ніколі не бывае гэтак суеверны, як людзі, якія жывуць "ад зямлі" і што залежаць ад капрызаў прыроды. Даўно конь быў галоўным памагатым земляроба; калі селянін, губляў каня, ён станавіўся бездапаможным. Таму коней усімі мажлівымі спосабамі абаранялі ад ведзьмаў, ад сурокаў і ад д'ябла.

Крыніца ідэі пра тое, што бліскучая і звінючая медзь можа абараніць ад злых духоў, утоена ў імзе стагоддзяў (ніжэй мы згадаем некалькі тэорый, якія тлумачаць гэтыя павер’і), але селянін сапраўды верыў у гэта і абвешваў свайго каня меднымі ўпрыгожваннямі. І заўсёды начышчаў іх да бляску, нават калі конь быў брудны і невычышчаны.І ў выніку: калекцыянаванне "конскай медзі" сёння з'яўляецца даволі дарагім хобі.Ужыванне медзі супраць паскуддзя цудоўна ўпісваецца ў сімвалічную сістэму, якая існавала ў саксаў, ранніх брытаў і яшчэ больш старажытных народаў. Дарэчы, кітайцы яшчэ некалькі тысяч гадоў назад верылі, што звон медных прылад палохае чарцей, таму яны выкарыстоўвалі (і дагэтуль выкарыстоўваюць) гонгі ў сваіх рытуалах экзарцызму.

Нават у наш час у Кітаі, у гарачыя летнія дні, калі ўзрастае смяротнасць насельніцтва, мясцовыя жыхары ўладкоўваюць працэсіі з гонгамі, каб адагнаць ці выгнаць злых духоў.У японцаў майстар рытуалу, які ўкладвае нябожчыка ў труну, атрымлівае ад яго сваякоў меднае кальцо, якое ён прывязвае да сваёй левай рукі і не здымае, пакуль не выканае сваю працу. Кальцо павінна абараніць яго ад шкоды, якая прычыняецца духам мерцвяка. Пар. славянскія народныя павер'і, злучаныя са званамі. Паводле народных уяўленняў, звонавы звон (гэтак жа як і гук званка) адпужвае нячыстую сілу.
http://galinaartemenko.livejournal.com/530629.html

Воля

Абух, Абуховіч, Абушок, Абушкевіч, Абушэнка, Абухоўскі.

Абух, Абуховіч, Абушок, Абушкевіч, Абушэнка, Абухоўскі.

в. Абухаўшчына >Менская вобласць > Маладзечна >Гарадзілаўскі
в. Абухаўшчына > Менская вобласць > Маладзечна > Халхлоўскі
в. Абухаўшчына >Гомельская вобласць > Калінкавічы >Беразоўскі
в. Абуховічы>Гарадзенская вобласць > Гародня >Абухоўскі
в. Абухава>Гарадзенская вобласць > Гародня >Абухоўскі
в. Абуховічы>Гарадзенская вобласць > Гародня >Абухоўскі
в. Абухава >Гарадзенская вобласць > Гародня >Абухоўскі
в. Абухава >Віцебская вобласць > Верхнедзвінск >Сар’янскі

Прозвішчы і назовы паселішчаў адбыліся ад слова абух, што азначае тупую частку сякеры, што з’яўляецца фетышам. Не забывайце, што Беларусь ёсць тэрыторыя культуры баявых сякер. Што значыць сякера ў культуры беларусаў падаем ніжэй.

АБУХ

Тупая патоўшчаная частка вострай прылады (звычайна сякеры), процілеглая лязу. Удар абухом. Тупы як а. (пра някемлівага чалавека; размоўнае). Падвесці пад а. (загубіць; размоўнае). Як абухом па галаве (уразіць раптоўна непрыемнай весткай; размоўнае). || памяншальная форма: абушок. || прыметнік: абуховы.
http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%91&alpha=%D0%90&page=54

СЯКЕРА

Востры металёвы прадмет, правобразам якога была каменная С. У час работы ад яе маглi адлятаць iскры, што i дазволiла далучыць С. да зброi магутнага бога Перуна, якому падпарадкоўвалася iскра нябесная — маланка. Як заўважае У. I. Коваль, Пярун асэнсоўваўся як добры, «свой» бог, што спрыяе ўраджаю. I таму за сякерай як атрыбутам Перуна замацавалiся ўстойлiвыя мiфалагiчныя асацыяцыi, звязаныя з ахоўнай магiяй, з забеспячэннем ураджаю, з абаронай ад нячыстай сiлы. Выкарыстанне С. у народнай медыцыне грунтавалася як на iмiтатыўных метафарах кшталту «засекчы хваробу», так i на семантыцы нябеснай, вогненнай прыроды гэтай прылады: С. клалi ў галаву хвораму на гарачку, з яе дапамогай вылечвалi малакроўе i мацічныя крывацечы. Акрамя таго, С. надзялялася ў народным успрыманнi здольнасцю прымаць, забiраць у сябе адмоўныя ўласцiвасцi, адначасова перадаючы чалавеку, жывёле, рэчы сваю «жалезнасць», трываласць. Усё гэта забяспечвала надзейныя абарончыя ўласцiвасцi С.: з ёю абыходзiлi статак, клалi пад ложак маладым, крэслілі ёю кола ў час абворвання вёскi пры эпiдэмiях.
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6b2c67b725bd415bc85e&page=1

СЯКЕРА.

Знак Бога-Грамавіка Пяруна, адно з зямных падабенстваў яго ўсёзнішчальнай маланкі. На першую сяўбу ярыны хадзілі з сякерай за поясам, каб зберагчы пасевы ад чарвякоў, ад злога вока. Перад пасевам агародных раслін на кутах градкі ўтыкалі сякеры. У жывёлагадоўчай магіі сякера выкарыстоўвалася вельмі актыўна. Для абароны быдла ад псуты і страт, яе падкладаюць пад парог хлява або ўтыкаюць у зямлю пры выхадзе быдла. "Сакеру (сякера) ложаць, як першы раз выганяюць худобу (скаціну) - ад відзьмы, кажэ"; "…сакера - як залеза ведзьме, шоб карову не кусіла"; ад псуты быдла "кідалі сакеру (пад парог) і казалі: "Хоць мне хто хацеў зрабіць, я яму перасакерыла""; "Баханку хлеба паложуць, а сакеру вастрыем у адрына, абухом ад адрына. Шоб людзі нэ взрочылы (не ўраклі) кажуць: "Кыш врокы!""; "На парозі замок кладуць ці сакеру, кажуць быццам ад воўка"; "Вось выганяюць на пашу, на самы пэрэд кладуць сакеру, шоб карова перайшла, шоб була здаровая, як сакера"; "Як выганяюць карову, то кладуць сакеру… і йяна (карова) праходіць праз яе"; "Касою чы сакераю абводзяць хлеў, а потым сакераю рубаюць накрыж і ў парога кладуць" (Беларусь). Сякерку падкладалі пры выхадзе авечак з загону, каб жывёлы на працягу года не кульгалі. Балгары ў "ваўчыныя дні", каб ваўкі не чапалі быдла, забіваюць сякеру ў дрэва.
Сякеру выкарыстоўваюць для прадухілення граду: у двор выходзіла жанчына і махала сякерай, звяртаючыся пры гэтым словамі да тапельцаў; сякеру кладуць на двары плазам, лязом да хмары, каб "хмара рассякалася і губляла сілу"; кідалі сякеру да хмары, а потым усякалі іх у зямлю; выносілі на двор сякеру і ставілі яе лязом у неба або клалі яго на парог; махалі сякерай у бок хмары і ўсякалі яе ў бервяно (Сербія, Югаславія). Каб спыніць віхуру - "чортава вяселле" - у яго кідалі "сакеру чыстаю" (Беларусь).
Калі ў сям'і здарыўся нябожчык, то для таго, каб поле "не мярцвела" (г. зн., каб збожжа ўсходзіла), на парозе хаты ставілі сякеру, звернутую лязом да поля. Пасля вынасу цела ляжаўшага на падлозе, туды, дзе была галава нябожчыка, забіваюць цвік, а на капялюшык цвіка кладуць сякеру, "каб спалохаць душу, каб яна не прыняла аблічча вампіра і не прыходзіла дадому". Сякера пад падушкай ратуе ад бессані. Пад зыбку змяшчаюць сякеру, каб паскуддзе не магло падмяніць дзіця. "Каб ведзьма не прыступіла", вакол жылля абводзяць па зямлі сякерай, кладуць сякеру на парог. Ад вешціцы ў вокны, дзверы, парогі ўтыкалі сякеры.
Пад шлюбную пасцелю маладых кладуць сякеру, каб зберагчы іх ад шматлікіх пошасцяў. Перад абрадам наракання імя, перадаюць дзіця куме (хроснай маці) праз ляжаўшую на парозе хаты сякеру; пры вяртанні з абраду кума павінна пераступаць праз парог (Украіна). Начуючы ў лесе, у "лясной хатцы", у галовах клалі сякеру, каб абараніцца ад лясуна; у лесе "пад лежак сабе палажы сякеру лязом вонкі, без сякеры не кладзіся" (Урал).

СЯКЕРА

Прылада працы, з дапамогай якой можна секчы, раз’ядноўваць рэчы, нарыхтоўваць дровы і г.д. Так, сякера ў традыцыйнай культуры ўсходнiх славян стала сiмвалам "раз’яднання". Часам яна выступала прыладай забойства (напрыклад, галаву курыцы адсякалi менавiта сякерай). Сякера магла выступаць i сiмвалам кроўнай ахвяры i помсты.
* Часам сякера была сiмвалам сiлавога вырашэння пытанняў. І сёння iснуе выраз: "Сказаў, як сякерай адсек...", якi азначае рэзкi ў адносiнах да суразмоўцы тон i валявое рашэнне.
* З сякерай параўноўвалi таго, хто дрэнна плаваў: "Плыве, як сякера".
* Сякера была абавязковай прыладай працы цесляроў, якiя дзякуючы свайму майстэрству пры дапамозе сякеры i практычна без цвiкоў будавалi храмы, каплiцы, калодзежы i г.д.
* Сякера, як рэч з вострым лязом, якое раз’ядноўвае iншыя рэчы адным рухам, выкарыстоўвалi ў рытуальнай i магiчнай практыцы, каб "рассекчы" нябачныя нiцi, якiя "ахутваюць чалавека" i не даюць яму магчымасцi жыць паўнавартасным жыццём. У дачыненнi да хворага з дапамогай сякеры выконвалi рытуальныя дзеяннi: ставiлi на сякеру; умоўна "секлi" на яго галаве рытуальныя рэчы; клалi сякеру пад яго падушку цi ложак.
* Часам сякеру як рытуальную рэч, якая сiмвалiзуе разрыў, выкарыстоўвалi ў сямейнай абраднасцi. Так, пупавiну хлопчыка трэба было абавязкова адсекчы сякерай цi разрэзаць на сякеры.
* Калi памiраў адзiн з блiзнятаў, трэба было на парозе хаты рассекчы на дзве часткi манету, i тую частку, якая трапiла за парог, кiнуць у магiлу, а другую, тую, што трапiла ў хату, захаваць у ёй. Гэта дзеянне выконвалi, каб засцерагчы ад немiнучай смерцi другога з пары блiзнятаў.
* Жанчыне, асаблiва цяжарнай, забаранялася без нагоды браць у рукi сякеру, каб не справакаваць нараджэнне дзiцяцi з рассечанымi, г.зн. "заячымi" вуснамi.
* Той жанчыне, якая збiралася яшчэ нараджаць дзяцей, забаранялася секчы галаву курыцы — гэта павiнен зрабiць мужчына.
* Сякеру забаранялася прыносiць у хату ў той момант, калi рыхтавалi рошчыну цi калi хлеб стаяў у печы. Лiчылася, што ў такiм выпадку хлеб "няўдалы будзе".
* Парушэнне гэтых забаронаў выклiкала шэраг негатыўных наступстваў у хаце: бiўся посуд, не магла ацялiцца карова i г.д.
* Сякера ў шэрагу iншых вострых рэчаў (нож, серп, iголка) была абярэгам хаты ад нячыстай сiлы i чалавека "з дурнымi намерамi".
Аксана КАТОВIЧ, Янка КРУК
Крыніца: http://www.tortiki-sladosti.ru/index.php?look=1241629106