June 22nd, 2012

Воля

Аранскі, Араноўскі, Арачэўскі, Арвасевіч

Аранскі, Араноўскі, Арачэўскі, Арвасевіч (са спіса шляхецкіх родаў), Аргун

АРЭСА

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Рака Арэса каля места Любань

АРЭСА, РАСА — рака ў Менскай і Гомельскай абласьцях Беларусі, правы прыток ракі Пціч (басэйн Дняпра). Даўжыня 128 км. Плошча вадазбору 3620 км². Сярэднярочны расход вады ў вусьці 16,7 м³/с. Агульнае падзеньне ракі 32,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,26 ‰.
Асноўныя прытокі
• Праваруч: Асьвіца, канава Дабрынка, Таліца.
• Леваруч: Солан, Нешчанка, магістральны канал Чабускі, магістральны канал Слаўкавіцка-Ямінскі.
На рацэ
• Месты: Любань.
• Зоны адпачынку: Арэса.
Агульныя зьвесткі
Пачынаецца за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі Ляўкі Старадароскага раёну, цячэ ў Любанскім і Акцябарскім раёнах па Цэнтральнабярэзінскай раўніне, нізкая плынь ў Прыпяцкім Палесьсі.
Даліна на вялікім працягу невыразная, месцамі шырынёй 0,3—1 км. Абалона пераважна двухбаковая, ніжэй вёскі Падарэсьсе яе шырыня 0,1—1 км. Рэчышча амаль на ўсім працягу каналізаванае, шырыня яго ад 5—10 м у вярхоўі да 30—35 м у нізкай плыні. Сустракаюцца невялікія, затапляльныя пясковыя выспы.
Жыўленьне ракі мяшанае, пераважна сьнегавое. Рэльеф вадазбору у паўночнай частцы слабаўзгорысты ў спалучэньні з раўнінным, на поўдні — плоскі. Веснавое разводзьдзе пачынаецца ў 2-й дэкадзе сакавіка і доўжыцца 40—80 дзён, затапляе вялікія прасторы, у тым ліку асушаных балатоў. Максымальны расход вады каля вёскі Андрэеўка (за 12 км ад вусьця) адзначаны ў 1931 — 301 м³/с, найменшы — у 1927 каля вёскі Андрэеўка (2,14 м³/с). Летне-восеньская межань доўжыцца каля 5 месяцаў. Рака замярзае ў 2-й палове сьнежня, крыгалом — у 2-й дэкадзе сакавіка. У высокай плыні, за 7 км на поўнач ад места Любань, створаная Любанскае вадасховішча, якое ўваходзіць у Арэскую мэліярацыйную сыстэму і істотна ўплывае на гідралягічны рэжым Арэсы, бо затрымлівае веснавыя воды (65 млн м³). На шэрагу асушальных каналаў усталяваныя шлюзы-рэгулятары. Лясы мяшаныя, значна забалочаныя. Пераважаюць іглічныя пароды. Сярод балатоў левабярэжжа сустракаюцца азёры, найвялікшае зь іх — возера Вячэра.
Рэжым ракі вывучаўся на 5 пастах, адзін зь іх – ля в. Андрэеўска дзейнічае і ў цяперашні час.[1]
Рака атрымала шырокую вядомасьць пасьля апублікаваньня паэмы Янкі Купалы «Над ракой Арэсай».
Крыніцы
1. ^ Гідрамэтцэнтар Беларусі(рас.)
Літаратура
• Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзісько, М. М. Курловіч, Я. В. Малашэвіч і інш.; Маст. В. Г. Загародні. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. ISBN 5-85700-133-1.
• Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. — Л., 1971.
• Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И.П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
• Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. — 135с.

АРТЫЧАНКА

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРТЫЧАНКА — рака ў Івацэвіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці, правы прыток ракі Шчара (басэйн Нёмана). Даўжыня 6 км. Пачынаецца за 3,5 км на паўднёвы захад ад мястэчка Сасновы ў лясным урочышчы Артычанка, упадае ў Шчару на ўсходзе ад вёскі Вішнеўка. На ўсім працягу каналізаваная.
Крыніцы
• Блакiтная кнiга Беларусi. - Мн.:БелЭн, 1994.

х. Ар > Брэсцкая вобласць > Кобрын >Дзівінскі
в. Падарэс’е>Менская вобласць > Старыя Дарогі >Дражноўскі
в. Ардзевічы > Гарадзенская вобласць > Ашмяны >Навасёлкаўскі
в. Ардзеж >Віцебская вобласць > Ліёзна > Крынкаўскі
в. Арковічы > Гарадзенская вобласць > Наваградак >Петравіцкі
в. Араны >Гарадзенская вобласць > Ваўкавыск >Субоцкі
в. Аранчыцы > Брэсцкая вобласць > Пружаны
в. Арпа >Менская вобласць > Вілейка >Касценевіцкі
в. Арапічы >Брэсцкая вобласць > Жабінка >Сцепанкоўскі
в. Арсічы> Магілёўская вобласць > Бабруйск > Брожскі
в. Артукі > Гомельская вобласць > Рэчыца >Холмецкі
в. Артукі > Гомельская вобласць > Рэчыца >Артукоўскі
в. Араўшчына> Менская вобласць > Валожын >Ракаўскі
в. Арцы >Віцебская вобласць > Міёры >Павяцкі
в. Арча > Магілёўская вобласць > Асіповічы >Вязеўскі
в. Арыжня > Магілёўская вобласць > Глуск >Завалочыцкі
в. Арыжня >Магілёўская вобласць > Глуск >Калаціцкі

Прозвішчы, назовы рэк і паселішчаў хутчэй за ўсё адбыліся ад імя скіфскага (факт даказваецца навукоўцамі) бога Арэса. Вядомы факт што цары неўраў ездзілі на раду цароў скіфскіх. Бог Арэс быў богам готаў, а як вядома, вестготы жылі ў Заходняй Беларусі, а остготы - ў Паўднёвай.

АРЭС

Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

АРЭС, АРЭЙ (др.-греч. Ἄρης, микен. a-re [1]) - у старажытнагрэцкай міфалогіі - бог вайны. У мікенскую эпоху яго імя сустракаецца ў складзе кампазітаў: a-re-me-ne (Арэймен), a-re-i-ze-we-i (Арытсевехі), pa-na-re-jo (Панарэй).
Яго атрыбуты: кіпцюры, падпалены факел, сабакі, коршун.
Першапачаткова лічылася, што Гера нарадзіла Арэса хтанічна, без удзелу Зеўса, ад дакранання да чароўнай кветкі.
Маюцца сведчанні пра яго негрэчэскае, фракійскае, паходжанне. Сафокл заве яго народжаным у Фракіі
У алімпійскай міфалогіі Арэс ужо лічыцца сынам Зеўса і Геры. Сам Зеўс настолькі ненавідзеў Арэса, што казаў, што не будзь той яго сынам, ён адправіў бы яго ў Тартар.
Некалі на працягу 13 месяцаў (месяцовага года) быў зняволены і знаходзіўся ў меднай амфары, або ў гліняным чане. Яго паланілі Алаады.
Арэс быў умілаваным багіні Афрадзіты ці яе мужам. Пра іх каханне і парушэнні Афрадзітай шлюбнай пэўнасці вельмі часта згадваецца ў антычнай міфалогіі.
У бітве за Пілос быў паранены Гераклам. Таксама Геракл параніў яго, калі забіў Кікна.
Арэс удзельнічаў у Траянскай вайне на баку траянцаў і быў пераможаны Афінай.

Нашчадства Арэса

Ад звяза Арэса і Афрадзіты нарадзіліся Эрот (каханне), Антэрас (запал, нянавісць), Фобас (страх), Дэймас (жах) і Гармонія, а таксама Гімерос.
Таксама яго дачкой была Эніо.
Нашчадства:
Алкіпа. Ад Аграўлы.
Алкон.
Амазонкі. Ад німфы Гармоніі ці Афрадзіты.
Аскалаф і Іалмен. Ад Асціохі.
Аэроп. Ад Аэропы. Міфічны цар Тэгеаціды (версія).
Бістон і Дыямед фракіец. Ад Кірэны.
Цмок у Фівах, забіты Кадмам. Ад эрыніі Тыльфосы.
Дрыант з Калідона.
Дрыант фракіец.
Евен, Мол, Пілос і Фесцій. Ад Дземанікі ці Дземадзікі.
Іксіон. (версія)
Іпаліта (амазонка) (яна ж Антыопа) і Пенфесілея. Ад Атрэры.
Іфіт і Таксей. Ад Антыохі. (версія)
Кікн. Ад Пірэны ці Пелопіі.
Лік. Цар Лівіі.
Лікаон. (невыразна)
Лікург фракіец. (версія)
Меланіпп. Ад Трыціі.
Мелеагр. Ад Алфеі.
Мерыон. (версія)
Міній. (версія)
Ніс мегарэц. (версія)
Аксіл. Ад Пратагеніі.
Парфенапей. Ад Аталанты. (версія)
Парфаон. (версія)
Рамул і Рэм. Ад Сільвіі ці Эміліі.
Церэй. Ад Бістаніды.
Цідзей. Ад Перыбеі.
Цітарэсій.
Фаўн. (версія)
Флегій. Ад Даціды ці Хрысы.
Фракс.
Фрасса. Ад Церыны.
Халіб.
Эагр. (версія)
Эномай. Ад Асцерыі (яна ж Сцеропа ці Асцеропа) ці Гарпіна.
Эрыфіон (Еўрыціон).
нейкі сын (лакуна ў рукапісы Гігіна). Ад Леадокі.
Яго дзеці: (ад невядомых маці) Меланіппа.
Сватаўся да Персефоны. Яго ўмілаванай была Эос.

Забітыя Арэсам:
Адоніс
Галіррофій.
Мімант (гігант).
Пелор (гігант).
Перыфант (сын Охесія).

Асяроддзе і атрыбуты Арэса

Спадарожніцамі Арэса былі багіня разладу Эрыда і крыважэрная Эніо.
Піраэйс - назва зоркі Арэса (планеты Марс). Названа так ад гарачага кахання Арэса да Афрадзіты.

Эпітэты і атаясненні Арэса

Гермес. У мікенскую эпоху эпітэт Арэса: e-ma-a2 a-re-ja (Гермес Арэс).
Кандаон. Таксама імя Арэса.
Мамерт. Эпітэт Арэса.
Эніалій (Арэс Эніалій). Эпітэт Арэса.
АРЭСА АТАЯСАМЛЯЮЦЬ З ІТАЛІЙСКІМ (РЫМСКІМ) МАРСАМ.
У Карманіі Арэсу прыносілі ў ахвяру аслоў. Калі бег у Егіпет, ператварыўся ў рыбу лепідот. Яго ўшаноўвалі ў Егіпце (атаясамляўся з Горам).

У літаратуры і мастацтве

Яму прысвечаны VIII гімн Гамера і LXV арфічнны гімн.

Нататкі
1. Предметно-понятийный словарь греческого языка. Микенский период. Л., 1986. С.140
2. Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.101-102; Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.160-161
3. Предметно-понятийный словарь греческого языка. Микенский период. Л., 1986. С.140
4. Климент. Протрептик 29, 2; Арнобий. Против язычников IV 25; ср. Софокл. Антигона 970
5. Гесиод. Теогония 922; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 1
6. Гомер. Илиада V 387; Нонн. Деяния Диониса XVI 159
7. Нонн. Деяния Диониса XXXI 42
8. Гомер. Одиссея VIII 267—361
9. Кун Н.А. 40
10. Псевдо-Гесиод. Щит Геракла 359—367
11. Псевдо-Гесиод. Щит Геракла 458—462
12. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 1 далее
13. Псевдо-Эратосфен. Катастеризмы 43; Цицерон. О природе богов II 53
14. Гигин. Астрономия II 42, 3
15. Предметно-понятийный словарь греческого языка. Микенский период. Л., 1986. С.142
16. Ликофрон. Александра 937, 1410 и комм.
17. Ликофрон. Александра 938, 1410
18. Страбон. География XV 2, 14 (стр.727)
19. Антонин Либерал. Метаморфозы 28, 3
20. Геродот. История II 63

АРЭС (МІФАЛОГІЯ).

АРЭС (АРЭЙ), грэч. - бог вайны, нялюбы сын Зеўса і Геры (у рыме Марс). Богі Алімпа не любяць Арэса за дзікасць і крыважэрнасць, за яго каханне да грукату зброі, стогнам параненых. Але стыхія Арэса - насіцца з мячом і велізарным шчытом сярод ваяроў, якія змагаюцца і святкаваць, калі бачыць што лінула з іх ран кроў. Забівае ён усіх падрад, нікога не шкадуючы. Часам Арэсу даводзіцца скарыцца ваяўнічай дачце Зеўса Афіне-Палладзе, якая бярэ над ім верх, дзякуючы мудрасці і свядомасці сваёй сілы. Бывалі выпадкі, што і смяротнаму атрымоўвалася перамагчы Арэса, калі яму дапамагалі богі. Сама Афіна накіравала удар Дзіямеда, які параніў бога вайны сваёй магутнай дзідай у бітве ў сцен Троі. Страшна - закрычаў ад болю Арэс, як быццам дзесяць тысяч ваяроў зараз ускрыкнулі ў лютасці і гневе. Здрыгануліся ў жаху грэкі і траянцы. Арэс, ахінуты -змрочным воблакам, у крыві і з праклёнамі кінуўся за дапамогай да Зеўса, але той не захацеў дапамагчы сыну, не будзь Арэс яго сынам, ён даўно скінуў бы яго ў Тартар. Аднак славу Арэсу прыносіць не толькі яго неўтаймоўны нораў, але і найпрыгожая з багінь, яго незаконная жонка Афрадзіта, якая нарадзіла яму сына Эрота, а таксама Дэймаса, Фобаса і дачку Гармонію.
Старажытныя хтанічныя рысы Арэса адбіліся ў міфе пра спараджэнне ім разам з адной з эрыній фіванскага цмока, забітага Кадмам. Нават у дзецях Арэса - героях выяўляюцца рысы неўтаймаванасці, дзікасці і жорсткасці Спадарожніцамі Арэса былі багіня разладу Эрыда і крыважэрная Эніо. ЯГО КОНІ (ДЗЕЦІ БАРЭЯ І АДНОЙ З ЭРЫНІЙ) НАСІЛІ ІМЁНЫ: Бляск, Полымя, Шум, Жах; яго атрыбуты - дзіда, падпалены факел, сабакі, коршун. Само яго нараджэнне думалася спачатку чыста хтанічна: Гера спарадзіла Арэса без удзелу Зеўса
Адно імя Арэса выклікала ў грэкаў жах, хоць у абліччы бога, які яго насіў, не было нічога што вызывае агіду. Агідным было тое, што Арэс ненавідзеў Эйрэне, багіню міру, і быў неразлучны з Эрыдай, злоснай багіняй разладу, у лютасці адпрэчваючы тую іншую Эрыду, шанаваную людзьмі, якая прымушала іх змагацца не ў бітвах, а ў мірнай працы. Богі і людзі пагарджалі гэтага жорсткага і апантанага бога лаянкі. І ён быў так не падобны на іншых жыхароў неба, мудрых і разважлівых, што яго паходжанне выклікала спрэчкі, А МЕСЦАМ НАРАДЖЭННЯ ЛІЧЫЛАСЯ ФРАКІЯ, КРАІНА З СУРОВЫМ КЛІМАТАМ І НЕ МЕНЕЙ СУРОВЫМІ ЛЮДЗЬМІ.
Багам падабалася цешыць погляд, назіраючы за бітвамі смяротных. Часам яны спускаліся на зямлю, каб дапамагчы сваім улюбёнцам. Для Арэса ж вайна была сэнсам існавання, і ён ніколі не задумваўся над тым, справядлівая яна ці не. Ашалеўшы пры выглядзе крыві, Арэс забіваў усіх без разбору, правых і вінаватых. Сталай спадарожніцай бога вайны была багіня Эніо, уносіўшая мітусню на поле бою.
Часам Арэс, змяшаўшыся на поле бою з тымі, якія змагаліся, выдаваў лямант, падобны крыку, які вырваўся з грудзей дзесяці тысяч мужоў. Чуючы гэта, ваяры прыходзілі ў апантанасць і забівалі ўсіх, хто трапляўся ім на шляху: старых, жанчын, дзяцей. Яны нават забывалі пра тое, што жыццё ворагаў, іх жонак і дзяцей мае кошт, што іх можна прадаць у рабства ці зрабіць сваімі рабамі. Трапляўся баявы конь ці хатняя жывёла - асёл ці сабака, не давалі літасці і ім. Калі чулі лямант Арэса, змагаўшыяся пераставалі быць ваярамі, станавіліся забойцамі.
Нядзіўна, што смяротныя лічылі Арэса вінаватым усіх сваіх бед, і ім прыйшла ў галаву думка, што ад іх не пазбавіцца, пакуль не будзе ўціхаміраны Арэс. Але як зладзіцца з магутным ды да таго ж яшчэ нябачным богам? Людзям гэта было не пад сілу, і яны звярнуліся да двух волатаў. Тыя не без цяжкасцяў схапілі Арэса, скруцілі яго і кінулі ў вязніцу. Трынаццаць месяцаў прабыў Арэс у палоне,- і гэты лік апынуўся самым шчаслівым, бо за гэтыя месяцы людзі спасціглі ў сваіх мірных працах больш, чым за сем самых шчаслівых гадоў. Віной новых няшчасцяў людзей ізноў апынулася жанчына, гэтым разам не вылепленая багамі лялька, а мачыха волатаў. Яна выдала месца зняволення Арэса, і Гермес выслабаніў бога вайны.
На Алімпе Арэс стаў таемным супернікам працавітага Гефеста, умілаваным яго законнай жонкай Афрадзітай. Утрапёнасць вайны злучылася з утрапёнасцю кахання, і ад гэтага нельга было чакаць нічога добрага. Нарадзіліся Дэймас (Жах) і Фобас (Страх), вечныя спадарожнікі войн. Да спараджэнняў Арэса адносілі адну з эрыній, багінь крывавай помсты, і цмока, з якім ваяваў фіванскі герой Кадм. Ад сувязі са смяротнымі жанчынамі ў Арэса нарадзіліся героі, у характары якіх выявіліся рысы дзікасці і неўтаймаванасці бацькі.
Больш усіх ненавідзела Арэса Афіна, багіня сумленнай і справядлівай вайны. Аднойчы яна майстэрскі накіравала супраць яго дзіду героя Дзіямеда, якая адшукала неабароненае бранёй месца і прабіла Арэсу жывот. З дзікім выццём пакінуў Арэс поле бою і прыляцеў на Алімп са скаргай на Афіну. Зеўс жа нават не захацеў выслухаць тлумачэнні Арэса, заявіўшы, што ён пакараны па справядлівасці і заслугоўвае таго, каб знаходзіцца не на Алімпе, а ў тартары.

АРЭС

З пляцоўкі Вікіпедыя.

АРЭС, АРЭЙ (ГРЭЧ.: ἌΡΗΣ) — у старажытнагрэцкай міфалогіі — бог падступнай, вераломнай вайны, войны дзеля вайны.
Маюцца сведчанні аб яго нягрэчаскім, фракійскім, паходжанні.
Яго атрыбуты: кіпцюры, падпаленая паходня, сабакі, коршун.
Першапачаткова лічылася, што Гера нарадзіла Арэса хтанічна, без удзелу Зеўса, ад дакранання да чарадзейнай кветкі.
У алімпійскай міфалогіі Арэс ужо лічыцца сынам Зеўса і Геры. Сам Зеўс настолькі ненавідзеў Арэса, што казаў, што не будзь ён яго сынам, ён адправіў бы яго ў Тартар.
Арэс быў умілаваным багіні Афрадыты. Аб іх каханні і парушэнні Афрадытай шлюбнай пэўнасці вельмі часта згадваецца ў антычнай міфалогіі. Ад іх звяза нарадзіліся Эрот (каханне), Антэрас (запал, нянавісць), Фобас (страх), Дэймас (жах) і Гармонія.
З адной з эрыній Арэс спарадзіў фіванскага цмока, забітага Кадмам. Бацька Аскалафа і Іялмена (ад Астыохі). Ад звяза з плеядай Сцеропай нарадзіўся Эномай. Бацька амазонкі Антыопы (Іпаліты). Бацька фракійскага цара Дыямеда. Ад шлюбу з бістонскай німфай нарадзіўся фракійскі цар Тэрэй.
Арэс удзельнічаў у Траянскай вайне на баку траянцаў і быў пераможаны Афінай.
Спадарожніцамі Арэса былі багіня разладу Эрыда і крыважэрная Эніа.
Арэса атаясамляюць з рымскім Марсам.
Узята з http://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D1%8D%D1%81

АРЭС, АРЭЙ

А.Ф. Лосеў
Арэс, Арэй - нялюбы сын Зеўса і Геры, бог вайны, вераломнай, вайны дзеля вайны, у адрозненне ад Афіны Паллады - багіні вайны сумленнай і справядлівай. Першапачаткова Арэс проста атаясамляўся з вайной і смяротнай зброяй (сляды гэтага атаяснення ў Гамера, у Эсхіла). Найстаражытны міф пра Арэса сведчыць пра яго негрэцкае, а фракійскае паходжанне. Сафокл заве Арэса "пагарджаным" богам і заклікае Зеўса, Апалона, Артэміду і Дыяніса ўразіць яго маланкамі, стрэламі і агнём.
У Гамера Арэс - буянае бажаство, якое валодае ў той жа час неўласцівымі яму раней рысамі рамантычнай закаханасці. Ён лямантуе як дзевяць ці дзесяць тысяч ваяроў, паранены Афінай. Ён распасціраецца па зямлі на сем дзесяцін. Яго эпітэты: "моцны", "велізарны", "хуткі", "шалёны", "шкоднасны", "вераломны", "згубіцель людзей", "разбуральнік гарадоў", "заплямлены крывёй". Зеўс заве яго самым ненавісным з багоў, і небудзь Арэс яго сынам, ён адправіў бы яго ў тартар, нават глыбей усіх нашчадкаў Урана. Але разам з тым Арэс ужо настолькі слабы, што яго параніць не толькі Афіна, але і смяротны герой Дыямед.
Ён улюбляецца ў самую прыгожую і далікатную багіню, Афрадзіту. Пра каханне Арэса і парушэнні Афрадзітай шлюбнай пэўнасці часта згадваецца ў антычнай літаратуры і нават завуцца дзеці ад гэтай сувязі: Эрот і Антэрот, Дэймас, Фобас і Гармонія. Арфічны гімн апявае Арэса як алімпійскае высокае бажаство (хоць 65-ы гімн яшчэ малюе яго ў святле поўнага амаралізму). Буяны і амаральны, Арэс з вялікай цяжкасццю асіміляваўся з алімпійскімі багамі, і ў яго выяве захаваліся шматлікія напластаванні розных эпох. У Рыме Арэс атаясамляецца з італійскім богам Марсам, і ў мастацтве і літаратуры позняга часу ён вядомы пераважна пад імем Марс.
• Літ.: Лосев А.Ф., Олимпийская мифология в ее социально-историческом развитии, «Ученые записки Московского государственного педагогического института им. В.И. Ленина», 1953, т. 72, в. 3; Schwenn F., Der Krieg in der griechischen Religion, “Archiv für Religionswissenschaft”, 1920—22, № 20—21; его же, Ares, там же, 1923—24, № 22.

... Заваёва Атылай Еўропы. Бітва на Каталаўнскіх палях. Паланенне Крымхільды

(урывак)
"Але нечакана для шматлікіх Атыла раптам скарыўся. Неўтаймаваны дзікун узяўся за навуку і неўзабаве вывучыў граматыку, навучыўся чытаць, пісаць і лічыць. А пакуль доўжылася вучоба, ён уважліва сачыў за арганізацыяй войска Рыма, разглядаў ваенны рыштунак, шмат пытаў пра рымскую конніцу і дысцыпліну.
"І нікому не прыйшла ў галаву думка, што хлопчык хітрыць. Атыла проста не забыўся крыўды і пакляўся, што заб'е свайго дзядзьку і пакарае за здраду уласнага брата, а потым вернецца сюды, каб зраўняць гэта праклятае месца з зямлёй.
"З гэтай думкай Атыла правёў у Рыме восем гадоў і дачакаўся выпадку. Нечакана памірае дзядзька Атылы, цар гунаў Руя, і гуны патрабуюць вяртання законнага спадчынніка. Той дзень, калі невысокага росту юнак выедзе на каню за вароты, стане пачаткам канца Вялікай Імперыі.
"Прайшоў не адзін год, і за гэты час і само войска гунаў змянілася. Ад калісьці магутнага войска не засталося нічога. За гады змушанага выгнання Атылы, некалі вялікае войска гунаў страціла сваю ваяўнічасць. Гуны ўжо даўно не хадзілі ў паходы, яны забыліся пра сталую муштроўку, шмат елі і яшчэ больш пілі.
"Гуны сталі такімі ж, як і іх новы цар Бледа. А ён зусім не цікавіўся ваеннай справай і ўвесь час праводзіў у забаўках, якія любіў і да якіх абвык яшчэ ў Рыме. Пасля каранавання царэвіча, ён проста аддаў яму войска, у якім нічога не разумеў. А Атыла больш нічога і не жадаў.
"Шмат гадоў жалезнай волі і жорсткасці - усё гэта дапамагло Атыле зноў зрабіць сапраўды, па сучаснасці моцнае войска. Паступова яму атрымоўваецца заваяваць і аб'яднаць суседнія дзяржавы пад адным сцягам. Зараз у яго стотысячнае войска, а ў планах толькі помста - заваяванне Рыма.
"Першабытныя людзі, якія ходзяць у шкурах забітых імі звяроў і харчуюцца сырым мясам - такімі гунаў убачылі ў Еўропе. Войска Атылы выклікала ў еўрапейцаў паніку. Аднак уся слава і золата, здабытыя ў гэтых паходах, даставалася старэйшаму брату Атылы - цару Бледэ.
"Ён не жадаў вайны з Рымам, а для Атылы разбурэнне гэтага горада было мэтай жыцця. Да таго ж, ён імкнуўся да аднаасобнай улады і глыбокай пашаны. Але пакуль што прыбраць брата Атыла не вырашаўся, бо гэта азначала раскалоць дзяржаву напалову. Здзейсніць задуманае яму дапамог цуд.
"Неяк Атыла сышоў з каня на паляне сярод лесу. Ён адправіў ахову, лёг у высокую траву і заснуў. Абудзіў яго нейкі пастух. Ён працягнуў Атыле кавалак грубай тканіны і распавёў гісторыю пра тое, што адна з кароў у яго статку нечакана звалілася. На яе назе быў след ад страшнай раны.
"Пастух пайшоў па крывавым следзе і на зямлі непадалёк убачыў бліскучае лязо. Гэта быў меч, які адным сваім дакрананнем забіў вялікую карову. Тады пастух і вырашыў, што такую магутную зброю ён павінен аддаць толькі вялікаму ваяру. А калі Атыла разгарнуў моцную тканіну, то замер на месцы: ён трымаў у руках жалезны меч - зброю самага бога вайны Арэса.
"Меч Арэса. Гэта была магічная зброя, якую стварыў і падарыў бясстрашным СКІФАМ бог вайны Арэс. Пра гэта распавядалі легенды. Пакуль меч быў у скіфаў, яны не ведалі паразы ў баях. Але аднойчы ў страшнай бітве меч знік”.
Атыла ведаў гэту легенду. Ведаў ён і тое, што ваяр, які знойдзе гэты меч, заваюе ўвесь свет і стане несмяротным. Менавіта гэта і было неабходна Атыле. Ён зразумеў, як яму выкарыстоўваць гэту легенду і аповяд пастуха, хоць насамрэч ён трымаў у руках просты жалезны меч.
"Звычайны скіфскі меч. Ён прынёс Атыле прасвятленне, падпіхнуў яго на рашэнне здзейсніць грандыёзны піяр-ход, кажучы цяперашняй мовай. Гэты кавалак жалеза зробіць яго багатым і абраным. А пераканаць усіх у тым, што гэта меч самага бога Арэса, ён зможа.
"Але навошта Атыла ашукаў сваіх ваяроў ? Гісторыкі сцвярджаюць, што гэта была сапраўдная інфармацыйная вайна, якая прынесла дзіўныя вынікі. У Атылы было магутнае войска, а каб спалохаць свет і надаць палітычную вагу, быў неабходны міф.
"Ён проста прыдумаў гісторыю пра знойдзены меч бога Арэса, уладальнікам якога мог стаць толькі абраны. Паколькі на гэты момант Атыла рыхтаваўся да вайны, знаходка падобнай велічыні, у плане значнасці, была растлумачана шаманамі, як знак перамогі.
"І пра гэта і былі апавешчаны ўсе ваяры Атылы, што натуральна было расцэнена, як вельмі добры знак, як прадказанне перамогі.
"Атыла знайшоў меч бога вайны Арэса. Вестка пра гэта распаўсюдзілася па ўсім свеце, нібы пажар. Суседнія дзяржавы паспешна рыхтавалі войскі да сустрэчы з непераможным ваяром, а сам Атыла паспяшаўся ў лагер брата. У гонар вялікай падзеі там уладкавалі свята.
"Побач з Атылай сядзеў цар Бледа. Нечакана Атыла ўстаў і падняў меч. Вочы яго былі халоднымі і страшнымі, як быццам у самага бога вайны Арэса. У гэта імгненне крыкі п'яных ваяроў сціхлі - Атыла стукнуў мячом у грудзі ўласнага брата.
"Ён абвёў прысутных халодным поглядам, спакойна выцер меч і зноў сеў за стол. Ніхто не адважыўся ўстаць. Такім чынам, Атыла стаў адзіным кіраўніком гунаў. Забіўшы свайго брата, цар пацвердзіў - ён ужо не чалавек.
"Атыла знайшоў меч Арэса і стаў кіраўніком свету, стрыманым, бязлітасным, як і сам Арэс. З гэтага дня новы Атыла пачаў збіраць велізарнае войска. Яго мэта - ненавісны Рым. Але ён не будзе знішчаць і руйнаваць гэты горад адразу. Ён напалохае яго, прымусіць дрыжаць, і таму першы горад у яго вайне - гэта сталіца ўсходняй Рымскай Імперыі - Візантыя.

АРЫСНІЦЫ

УРЫСНІЦЫ (арысніцы, наржчніцы) - прарочыя дзевы. У першую ноч пасля родаў прыходзяць урысніцы ў хату да разрадзіўшайся ад цяжару маці і прадвесцяць яе немаўлю: колькі гадоў яно пражыве, якое будзе яго жыццё, з кім уступіць ён у шлюб, якімі хваробамі будзе пакутаваць і якою смерцю памрэ.

АРЫСЬ-ПОЛЕ

Слоўнік Грушко

Арысь-поле - казачная, хуткая, як вецер, істота, у якую звярнулася маладая жанчына, зачараваная злой мачахай-ведзьмай.
Арысь-поле зрабілася правадыркай звярынай зграі, толькі зрэдку, па начах, звярталася дахаты, каб пакарміць сваё дзіця.
Тры ночы толькі і магла Арысь-поле ператварацца ў жанчыну, а потым павінна была бегчы у няблізкі свет - і толькі яе і бачылі! Да шчасця, муж прыгажуні выкраў у ведзьмы чарадзейны дубчык, тройчы стукнуў ім зачараваную жонку - яна перакінулася праз галаву і зноў абгарнулася той жа прыгажуняй, яшчэ лепш ранейшага.

АРЫНА РАСАДНІЦА

18 траўня Арына расадніца. Высаджваюць агуркі і капусную расаду, прыгаворваючы: Для чаго гарод гарадзіць, калі капусты не садзіць?
Прамудрасць у капусце, уся сіла ў капусце. Капусты паеў нібы футра надзеў. Капуста ды каша карміцелькі нашы. Капуста капустаю прыгожая, а з соллю смачная.
На Арыну худая (дрэнная) трава з поля прэч: выпальваюць пакосы, сенажаці ад леташняй травы (так званыя "апалы"), якая вельмі шкодная, бо часта агонь пераходзіць на лясныя масівы.
Воля

Аржаноўскі , Аржахоўскі , Аржашкевіч , Аржэльскі , Аржэхавінскі, Аржэшка

Аржаноўскі , Аржахоўскі , Аржашкевіч , Аржэльскі , Аржэхавінскі, Аржэшка (са спіса шляхецкіх родаў)

АРЖАНІЦА

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРЖАНІЦА — рака ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласьці, левы прыток ракі Бярозаўка (басэйн Заходняй Дзьвіны). Даўжыня 35 км. Плошча вадазбору 130 км². Сярэднярочны расход вады ў вусьці 0,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,3 ‰.
Пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Каралеўшчына, цячэ ў межах Сьвянцянскіх градаў. Упадае ў Бярозаўку (левы прыток Дзісны) каля вёскі Русакі. Даліна трапэцападобная, шырыня ад вытоку да возера Чачалеўскае, празь якое працякае Аржаніца, 0,4—1 км, ніжэй 2—2,5 км. Рэчышча ў высокай і сярэдняй плыні на працягу 18,8 км каналізаванае, на непарушанай дзялянцы ягоная шырыня 12—16 м.
Літаратура
• Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю.А. Тарэеў, У.І. Цярэнцьеў - Мн.: БелЭн, 2007.-480 с.
Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0»

АРЖОЎКА

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРЖОЎКА — рака ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці і Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці, правы прыток ракі Мядзелка (басэйн Заходняй Дзьвіны). Даўжыня 14 км. Пачынаецца за 0,6 км на паўночны захад ад вёскі Вохабні, вусьце за 1,2 км вышэй вёскі Манькавічы Пастаўскага раёну. Рэчышча ад вытоку (1,6 км) каналізаванае.
Крыніцы
• Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю. А. Тарэеў, У. І. Цярэнцьеў — Мн.: БелЭн, 2007.-480 с.

Відавочна, што прозвішча і назовы рэк адбыліся ад фетыша аржавень.

АРЖАВЕНЬ

Нячысьцік, які жыве ў аржавеньнях — багністых мясьцінах, быццам пакрытых іржою. Нават узімку яму не ўдаецца закрыць свайго жытла — бура-жоўтыя плямы з-пад сьнегу і леду выдаюць знаходжаньне. Аржавень уяўляўся брудна-рудым, пакрытым іржавымі прыліпамі, з надзвычай тоўстым жыватом і тонкімі, як сьцябліна хвашча, нагамі. Увесь час ён адрыгвае і выклікае агіду ва ўсіх нячысьцікаў і ў жывых істотаў. Рэдкаю яго здабычаю можа стаць жывёла, якая, ратучыся ад драпежнікаў, забягае ў балота, або чалавек, што забрыў у глуш у нецьвярозым стане. Аржавень спакайнейшы за сваіх братоў — Багніка і Балотніка. Лета не высушвае аржавеньні, а людзям не трэба неўрадлівая зямля, і нячысьцік, лежачы на дне, абрастае ліпучымі слаямі і падтрымлівае каламуць у аржавеньні. Гл. таксама Нячысьцікі
Крыніца: http://rv-blr.com/dictonary?alpha=&authenticity_token=7ac738a48b166025e45f6b2c67b725bd415bc85e&page=1

АРЖАНІШЧА

Тое, што і іржышча.

АРЖАНЫ

Тое, што і жытні. А. хлеб.
http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%A0&alpha=%D0%90&page=6
Воля

Арліцкі, Арлоўскі, Арлукевіч, Арол, Арлоў, Арлянёнак

Арліцкі, Арлоўскі, Арлукевіч, Арол (са спіса шляхецкіх родаў), Арлоў, Арлянёнак

АРЛОВІЧЫ

(рака)
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРЛО́ВІЧЫ — рака ў Дубровенскім раёне Віцебскай вобласьці, левы прыток Дняпра. Даўжыня 6 км. Пачынаецца за 1 км на ўсход ад вёскі Сьнегіры, вусьце каля вёскі Арловічы. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.
Крыніцы
• Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азёры, вадасховішчы/ Маст.: Ю.А. Тарэеў, У.І. Цярэнцьеў - Мн.: БелЭн, 2007.-480 с.

АРЛЯНКА

(басэйн Дняпра)
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРЛЯНКА — рака ў Магілёўскім раёне Беларусі, левы прыток ракі Друць (басэйн Дняпра). Даўжыня 24 км. Плошча вадазбору 106 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰.
Пачынаецца каля вёскі Бярозаўка, вусьце за 1,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Малое Запаточча. Вадазбор на Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Ад вёскі Стары Сінін да 1,3 км ад вусьця рэчышча каналізаванае (17,4 км).
Крыніцы
• Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю.А. Тарэеў, У.І. Цярэнцьеў - Мн.: БелЭн, 2007.-480 с.
Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8D%D0%B9%D0%BD_%D0%94%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%B0)»

АРЛЯНКА

(басэйн Заходняй Дзьвіны)
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРЛЯНКА, АНТОНАЎКА — рака ў Сеньненскім раёне Віцебскай вобласьці, правы прыток ракі Бярозка (басэйн Заходняй Дзьвіны). Даўжыня 8 км. Пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Бесьцвіна, вусьце за 1 км вышэй вёскі Арляны. Рэчышча ад вытоку на працягу 6,4 км каналізаванае.
Крыніцы
• Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю.А. Тарэеў, У.І. Цярэнцьеў - Мн.: БелЭн, 2007.-480 с.

АРЛЯНКА

(басэйн Віслы)
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

АРЛЯНКА (па-польску: Orlanka) — рака у паўночна-ўсходняй Польшчы, левы прыток Нарава даўжынёй 50,3 км, плошча паверхні басэйна 520 км ². Працякае па Паўночнападляскай нізіне, у Падляскім ваяводзтве.
Выток Арлянкі знаходзіцца непадалёк ад вёскі Eлянка, ўпадае рака ў Нараў побач зь вёскай Чараўкі.
Асноўныя прытокі
• Праваруч:Орля, Крывая
• Леваруч:Белая
На рацэ
• Вёскі: Орля, Чохі, Царкоўныя Дубічы, Рутка, Рудуты, Кошалі, Міклашы, Агароднікі, Суботка, Малыя Грыневічы, Храболы, Дзяніскі.
http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8D%D0%B9%D0%BD_%D0%92%D1%96%D1%81%D0%BB%D1%8B)

в. Арлова >Менская вобласць > Смалявічы >Жодзінскі
в. Арлова>Менская вобласць > Жодзіна > Жодзінскі
в. Орлева> Менская вобласць > Любань >Сароцкі
в. Арлошчына >Менская вобласць > Валожын >Ракаўскі
в. Новаарловічы>Гарадзенская вобласць > Слонім > Азгінавіцкі
в. Орлі> Гарадзенская вобласць > Воранава >Радунскі
в. Арленяты> Гарадзенская вобласць > Смаргонь >Ардашынскі
в. Арля >Гарадзенская вобласць > Шчучын >Орлеўскі
в. Арлы> Магілёўская вобласць > Круглае >Рэктэнскі
в. Орліна>Магілёўская вобласць > Клічаў > Бацевіцкі
в. Арлянка >Магілёўская вобласць > Быхаў >Семукацкі
в. Арлоўка >Магілёўская вобласць > Хоцімск >Забелышынскі
в. Арол >Магілёўская вобласць > Хоцімск >Батаеўскі
в. Вялікія Арлы>Брэсцкая вобласць > Столін > Лядзецкі
в. Малыя Арлы>Брэсцкая вобласць > Столін > Манькавічскі
в. Арлянка>Брэсцкая вобласць > Маларыта > Гвазніцкі
в. Орля >Брэсцкая вобласць > Камянец > Волчынскі
в. Арловічы>Брэсцкая вобласць > Драгічын > Заказельскі
в. Малыя Арлы >Брэсцкая вобласць > Столін >Лядзецкі
п. Орленск >Гомельская вобласць > Гомель > Церашкавіцкі
п. Арол>Гомельская вобласць > Лоеў>Карпаўскі
п. Арол>Гомельская вобласць > Рэчыца >Заспенскі
п. Арол Гомельская вобласць > Рэчыца >Свірыдавіцкі
п. Арол Гомельская вобласць > Лоеў >Карпаўскі
в. Арлоўшчына >Віцебская вобласць > Полацак >Забалоцкі
в. Арлова >Віцебская вобласць > Віцебск >Кастрычніцкі
в. Арляны >Віцебская вобласць > Сенно >Хадцэўскі
в. Арловічы >Віцебская вобласць > Дуброўна >Волеўкаўскі

Прозвішчы, назовы рэк і паселішчаў адбыліся ад татэма арол.

АРОЛ (КАРШУН)

Паводле беларускай народнай класіфікацыі, — цар птушак, як леў — цар зьвяроў. Царскімі і сакральнымі рысамі надзелены ён у беларускай вуснапаэтычнай спадчыне. Напрыклад, у загадцы: «Пад дубам райскім, пад крыжам царскім два арлы арлуюць, адно яйцо балуюць» (адгадка: Хрышчэньне немаўляці). У тэкстах валачобных песьняў яскрава выступае забарона страляць арла, бо ён можа стаць дудоўным памочнікам молайца ў складаны для яго пэрыяд — падчас жаніцьбы. У гэтым сюжэце замест арла можа выступаць сокал або зьмяя, якая таксама можа быць карысная молайцу ў час вясельля, яе таксама нельга забіваць. У баладным тэксце моладзец забівае арла на дубе, і на месцы падзеньня птушкі ўзьнікае цэркаўка: «А дзе крыльца ўпалі, там алтары сталі, / А дзе ножанькі ўпалі, там сьвечанькі сталі». Падобны матыў і ў паданьні пра дзяўчыну, што, ратуючыся ад інцэстуальнага шлюбу з родным братам, гіне, а «дзе яна ўпала, то там цэрква стала; Дзе яе ўпалі ногі, Там паставілі парогі; Дзе яе ўпала галоўка, Там алтары паўсталі; Дзе яе ручкі ўпалі, Там пратэсы сталі; Дзе яе вочкі ўпалі, Там сьвечкі гарэлі». Існуе сюжэт балады пра заклад арла с канём: не адолеўшы каня, арол падае зь неба на зямлю. Відавочна, што ва ўсіх выпадках арол — сакральна вылучаная птушка, яна прыраўноўваецца да чалавека, каня, зьмяі — істотаў, якія займаюць важнае мейсца ў сакральнай іерархіі. Гл. таксама Каршун.
http://rv-blr.com/dictonary/view/80

АРОЛ.

А.В.Гура

Арол - Божая птушка, цар птушак і ўладар нябёсаў. Мае таксама рысы падабенства з выявай драпежнай нячыстай птушкі (гл. Каршун).
У беларускай загадцы Арол нададзены царскімі і чароўнымі атрыбутамі: "Пад дубам райскім, пад крыжом царскім два арлы арлуюць, адно яйка балуюць (Водахрышча)" .
Па ўкраінскім павер'і, усе Арлы адбываюцца ад цароў. Роля Арла як гаспадара нябёсаў адлюстравана ў рускай легендзе пра тое, як Аляксандр Македонскі жадаў узысці на неба, але Арол не пусціў яго туды. Арол кіруе нябеснымі стыхіямі. Паўднёвыя славяне лічаць Арла правадыром навальнічных хмар. Пар. рускую загадку пра хмару: "Ляціць арліца па сінім небе, крылы распластала, сонейка дастала". У рускай замове Арол кідае маланку: "Ляцеў арол з Хвалынскага мора кінуў Громаву стралу ў сыру зямлю" . Па паўднёваславянскіх уяўленнях, Арол ажыццяўляе сувязь паміж горным і падземным светамі: вольна пранікае на нябёсы і спускаецца ў апраметную.
Шматлікія матывы, злучаныя з Арлом у народнай традыцыі, кніжнага паходжання. Паўднёваславянскія павер'і прыпісваюць Арлу незвычайнае даўгалецце. Ён жыве даўжэй іншых птушак і здольны вяртаць сабе маладосць, купаючыся ў возеры з жывой вадой на краю света (пар. у Бібліі: Пс. 102:5). Кніжнае паходжанне мае павер'е пра чароўны камень у гняздзе Арла : "арлоў камень", ці "агнявік", абараняе ад агню, хвароб і псуты.
З каршуном і каршаком Арла збліжаюць некаторыя павер'і і легенды. Так, палякі вераць, што зязюля ператвараецца як у каршака, так і ў Арла і што каршакі і Арлы не нараджаюцца самі, а адбываюцца ад зязюлі. Па сербскіх уяўленнях, Арол, падобна каршуну, не мае права піць ваду падчас бязмесячнай ночы (перад нараджэннем маладога месяца), падчас Пятроўскага паста ці ў самы засушлівы летні час да Ілліна дня. Тым часам вада звяртаецца для яго ў кроў і ён змушаны пакутаваць ад смагі ў пакаранне за тое, што ён нібы не выканаў даручэнне Бога ачысціць ці выкапаць крыніцу.
Літ.:
Гура А.В. Сімволіка жывёл у славянскай народнай традыцыі. М, 1997. С. 610-612.

АРОЛ.

Кніга "Лечебник": "ад птушак - арол; правае ево вока выняў насіць пад леваю пазухаю для ўкарачэння царскага гневу".

КУЛЬТ АРЛА

Сляды культу жывёл захаваліся да нашых дзён у буратаў у шанаванні арла. Паўсюдна распаўсюджана забарона забіваць гэтую птушку. Лічыцца, што калі чалавек забіў ці нават толькі параніў арла, ён неўзабаве абавязкова памрэ сам.
Культ арла існуе ў альхонскіх і баргузінскіх бурат і часта злучаецца з выспай Альхон на Байкале. Некалі па берагах возера Байкал жылі харынскія бураты. Пасля таго як дачка аднаго з іх была выкрадзена арлом, яны вырашылі, што царская птушка-продак угневалася, і перавандравала на новае месца жыхарства. Племя тхары (вядома што тахары індаеўрапейскі народ, які адбыўся ад носьбітаў днепра-данецкай культуры, як асноўнага субстрата) вядзе свой род непасрэдна ад арла, гэта прызнаюць і суседнія плямёны. Таму, напрыклад, у галзутаў абрад шанавання агню мог здзяйсняць толькі чалавек з племя тхары ці шаман па даручэнню такога чалавека. Тут цікава адзначыць сувязь агню і выявы птушкі. Адмысловае становішча харынцаў у адносінах да агню тлумачыцца, мабыць, тым, што яны адбываюцца ад арла, які даставіў людзям агонь ад сонца.

АРОЛ, АРЛІЦА.

Арол, арліца, знак нябеснай (сонечнай) сілы, агню і неўміручасці; адна з найболей распаўсюджаных абагаўляемых жывёл - знакаў богаў і іх пасланец у міфалогіях розных народаў свету. Тыпалагічна найболей ранні этап культу Арла адлюстраваны ў тых міфалогіях, дзе Арол выступае ў якасці самастойнага персанажа (першапачаткова, верагодна,- татэмістычнага паходжання).
Сведчанні абагаўлення Арла ў якасці адмысловага прадмета культу (Казг, "Арол-бог") вядомы ў старажытнай цэнтральнай і паўночнай Аравіі (з археалогіі вядома, што на тэрыторыю Аравіі носьбіты свідэрскай і грэнскай культур праніклі яшчэ ў мезаліце). Захаванне ў гэтым арэале старажытных семіцкіх (ці нават агульнасеміцкіх) уяўленняў прасочваецца пры супастаўленні з угарыцкім міфаэпічным паданнем пра Даннііла і яго сыне Акхаце. Матыў адламвання крылаў у Арла аб'ядноўвае угарыцкі эпас са старажытнамесапатамскім, дзе львінагаловага святога Арла Анзу (АНЗУД) павінны адолець змагаючыяся з ім богі.
У Старажытнай Месапатаміі Арол быў знакам бажаства вайны шумерскай Нінурты (Нінгірсу), у Старажытнай Грэцыі - Зеўса (пар. малюнак Зеўса ў выглядзе Арла на Крыце), у Рыме - Юпітара. У фінаў, самадыйскіх народнасцяў, якутаў, тунгуса-маньчжурскіх народаў і іншых народаў Сібіры культ Арла быў злучаны з уяўленнем яго ў выглядзе памагатага ці ўвасаблення шамана (адкуль звычайныя малюнкі Арла на шаманскай адзежы) і культурнага героя. Адным з галоўных подзвігаў Арла як культурнага героя ў міфалогіях Еўразіі (асабліва Сібіры) і Паўночнай Амерыкі з'яўляецца выкраданне ім святла ці дапамога, аказаная ім людзям у здабыванні агню. У міфе індзейцаў йёкутаў і мона Арол дапамагае каёту высока падняць выкрадзенае тым сонца і павесіць яго на ўсходзе. У якутаў Арол злучаны з легендай пра прынясенне ім агню; пры некаторых абрадах лекавання рытуал высякання агню мог здзяйсняць толькі чалавек, чыім продкам быў Арол.
К. Леві-Строс у даследаваннях па міфалогіях індзейцаў Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі заве асноўным міф пра спусташальніка гнязда Арла. Паводле гэтага міфа, герой - малады чалавек паднімаецца на дрэва, каб разбурыць гняздо Арла, у паўднёваамерыканскіх міфах - папугая ара (ці іншай дзённай драпежнай птушкі). Калі ён патрывожыў птушанят, Арол уступае ў перамовы з героем і прапануе яму сродак для здабывання агню. У іншых варыянтах таго ж міфа герой з самага пачатку выступае абаронцам дзяцей Арла. Па міфу індзейцаў кроу, жыў некалі чалавек, які хлопчыкам, гуляючы, зваліўся ў агонь і абпаліў палову твару. З гора ён вырашыў сысці з хаты. Звышнатуральныя памагатыя рэкамендавалі яму папытаць дапамогі ў Арла, і той абяцаў дапамагчы герою пры ўмове, што ён абароніць яго птушанят ад водных духоў. Герой пагадзіўся, і Арол прывёў яго да сонца, чые дзеці вылечылі яго з дапамогай чароўнага люстэрка. У знак падзякі індзеец навучыў іх розным гульням і вярнуўся да Арла. Неўзабаве ён забіў міфічную водную істоту, якая ела птушанят Арла. Калі дзеці Арла падраслі, яны адвялі героя дахаты. Гэты міф вядомы не толькі ў народаў сучаснай, але і ў старажытнай Амерыцы, пар. ацтэкскую легенду пра падставу Ценачтытлана, дзе, з аднаго боку, гаворыцца пра Арла, які сядзіць на кактусе, які рос над каменем (дагэтуль Арол, кактус і камень уваходзяць у герб Мексікі), з другога ж боку, апавядаецца пра пошукі дрэва, з дапамогай якога здабываецца агонь.
Аналагічныя міфы вядомыя ў народаў Заходняй і Паўднёвай Сібіры – кетаў (енісейскіх асцякоў), васюганскіх хантаў, тофаў тофалараў). Найважнае супадзенне паміж кетскімі і амерыканскімі індзейскімі міфамі пра спусташальніка гнязда Арла складаецца ў тым, што яны з'яўляюцца міфамі пра паходжанне агню, пра атрыманне яго героем ад Арла (папугая, іншай птушкі ці часам ягуара), жыўшага са сваімі дзецьмі на вяршыні сусветнага дрэва. Міф мае далёка ідучыя аналогіі ў міфалогіі старажытнай Месапатаміі, у прыватнасці ў комплексе міфаў, рэканструяваных па шэрагу найпозніх адлюстраванняў і практычна супадаючых з амерыканска-сібірскім варыянтам.
Паводле шумерскага міфа пра Лугальбанду, кіраўніка Урука, Арол Анзуд у падзяку за дапамогу яго птушанятам перадаў Лугальбандзе такія свае якасці, як шпаркасць перасоўвання, здольнасць дасягнуць любога месца. Гэты міф можна лічыць ранняй літаратурнай апрацоўкай аднаго з шумерскіх варыянтаў міфа пра разбуральніка (абаронцу) гнязда Арла. У міфе пра Гільгамеша апісана дрэва, у галінах якога Арол Анзуд у гняздзе пасяліў сваё птушаня. Пасля таго як Гільгамеш ссек дрэва, Арол перасяліўся ў горы (найпозні матыў перасялення Арла ў горы вядомы з аккадскага эпасу). Іншы варыянт міфа пра спусташальніка гнязда Арла, блізкі да кетскага, адлюстраваны ў шумерскім тэксце, які апісвае, як дзеці Арла Анзу вядуць Нінурту на той свет (у апраметную).
Да блізкаўсходніх трансфармацый таго ж міфа (ускосна адлюстраванага і ў казачным фальклоры шматлікіх народаў, у т. л. і славян) можна аднесці і грузінскую легенду, па якой Арол у апраметнай пажырае дзяцей грыфа: калі царэвіч забівае Арла, удзячны грыф выводзіць царэвіча з апраметнай. У ідэнтычных чукоцкім і эскімоскім міфах жонка Арла з'яўляецца адначасова жонкай Ворана (пар. аналогіі ў птушыных міфах пра Зеўса). У яе двое дзяцей - арляня і вараня. Арол забараняе дзецям лётаць у небяспечны для іх бок, але яны тройчы парушаюць забарону, і на трэці раз арляня выкрадае чужы Арол. (матыў раздвойвання з Арлом.). Арлу атрымоўваецца вярнуць сына толькі з дапамогай Ворана, які ў дакладных палеасібірскіх народаў звычайна выступае як здабытчыкам агню ці святла. Супрацьпастаўленне Арла і Ворана характэрна для некаторых паўночнаамерыканскіх індзейскіх, паўночнаазіяцкіх (асабліва якуцкіх) і аўстралійскіх міфаў. У індзейцаў хайда, цімшыян (і некаторых іншых) у Паўночнай Амерыцы вядома дзяленне на фратрыі Арла (ці ваўка) і Ворана (што пацвярджае татэмічны характар адпавядаючых міфаў). У тлінкітаў фратрыя Йеля злучаецца з Воранам, фратрыя Канука - з Арлом (ці ваўком). Па міфе хайда Воран, які ўпрыгожваў птушак у сваёй хаце, стаміўся і таму зрабіў Арлу дрэнную дзюбу. Зваротная сітуацыя прадстаўлена ў юкагірскім паданні, паводле якога чорны колер Ворана тлумачыцца тым, што яго дзяўбаў Арол. Дуалістычны міф якутаў супрацьпастаўляў светлае бажаство Хампорун Хатой - прабацьку людзей і Арла частцы верхніх злых духоў Хара Суарон - прабацьку Воранаў і той часткі якутаў, чыім татэмам некалі быў Воран. З Арлом былі злучаны белыя шаманы, з Воранам - чорныя. Падобнае суаднясенне Арла і ворана як палярна супрацьпастаўленых двайковых сацыяльных і міфалагічных класіфікацыйных знакаў характэрна для паўночнага арэала Еўразіі і Амерыкі. Тое ж архаічнае супрацьпастаўленне Арла і Ворана выяўляецца ў сацыяльнай сімволіцы і міфах паўднёва-усходняй Аўстраліі, дзе адрозніваліся фратрыі Клінахвостага Арла і Ворана. Такое супрацьпастаўленне Арла і Ворана падаецца ў форме дуалістычнага міфа.
Нароўні з сюжэтамі, дзе Арлу супрацьпастаўлена іншая міфалагічная птушка (Воран, часам грыф і г. д.), досыць шырока распаўсюджаны і такія міфалагічныя матывы, у якіх Арол супрацьпастаўляецца іншым жывёлам, асабліва ніжняга (воднага) свету.
Надзвычай шырокі распаўсюд у міфалогіі і мастацтве краін Азіі і сумежных арэалаў мае матыў барацьбы Арла і змяі. Паводле аккадскага міфу пра цара Этане, некалі змяя і Арол сябравалі, але затым сталі ворагамі пасля таго, як Арол, баючыся, што яму і яго дзецям не хопіць ежы, пажырае гадзянятаў. У эпасе Гільгамеша, як і ў тыпалагічна з ім падобных апісаннях у міфах шматлікіх іншых народаў, Арол злучаецца з вяршыняй дрэва сусветнага (пар. Арол на вяршыні кактуса ў ацтэкскім міфе), а змяя злучаецца з яго каранямі.
Падобнае ўяўленне рэканструюецца для агульнаіндаеўрапейскага на падставе супастаўлення старажытна-ісландскай традыцыі са старажытнаіндыйскай (ведыйскай). Мяркуецца, што ў старажытнапаўднёвааравійскіх малюнках барацьбы Арла са змяёй Арол увасабляе сонечнае бажаство, а змяя - смяротны пачатак, звязваемы з месяцам. У старажытнаамерыканскім міфе пра паходжанне міштэкаў распавядаецца, што двое дзяцей богаў па імі "Вецер-дзевяць-змяя" і "Вецер-дзевяць-пячора" ператварыліся адпаведна ў Арла і крылатага змея, пасля чаго ў якасці культурных герояў прынеслі першыя ахвяры багам. Згодна міфу пра першапачатковае перасяленне ацтэкаў, імя Арла-змея было ў аднаго з чатырох правадыроў ацтэкаў. Два найболей распаўсюджаных міфалагічных знакаў жывёльных - самага магутнага ў свеце звяроў - льва і найдужэйшага ў царстве птушак - Арла нярэдка злучаюцца ў адзінай змяшанай выяве львінагаловага Арла (арлінага льва); пар. Анзуд. У Старажытнай Мексіцы назовы груп ваяроў-арлоў і ваяроў-ягуараў, наадварот, супрацьпастаўляліся па дэталях культу. У Старым запавеце ў бачанні Іезекііля выступае гібрыдная крылатая істота, якая мае аблічча Арла, льва і быка.
Калі архетыпічныя міфы пра выкраданне агню звычайна злучаны з птушкай, часам - з Арлом, то разам з тым у іх можна выявіць і сімволіку палярна супрацьпастаўленую агню стыхіяй вады. Арол аказваецца злучаным і з міфам пра здабыванне прэснай вады. Так, у тлінкітаў Арол паўстае гаспадаром студні з прэснай вадой. У хатцкіх і старажытнахетцкіх міфах (у т. л. у міфе пра Целепінусе), у рытуалах ачышчэння царскай пары і будаўнічым абрадзе Арла, як пасланца богаў, пасылаюць да мора; вярнуўшыся, Арол паведамляе, што ён бачыў ранейшых богаў, кінутых у апраметную; у ведыйскім гімне Арол прыносіць святы напой сому з неба для бога Індры (РВ IV 27, 1). З гэтага відаць, што сувязь Арла з вадой вызначаецца яго роляй злучнага пачатку паміж рознымі светамі (як і ў міфе пра спусташальніка гнязда Арла) і рознымі пакаленнямі богаў, у прыватнасці як пасланца богаў, здольнага хутка пакрываць вялікія адлегласці, якія падзяляюць гэты свет.
Часта міфалагічны матыў уяўляе Арла, крадучым дзіця, якога ён цудоўнай выявай ратуе (як немаўля - Гільгамеша ў найпозніх версіях легенды, якая дайшла ў перадачы антычных аўтараў) ці ўзносіць да неба (як Ганімеда ў грэцкім міфе, пар. падобны матыў на познесасанідскім посудзе 6 ст. з Эрмітажа з малюнкам багіні, якая узнімаецца святой птушкай, і двух хлопчыкаў - знакаў Мітры і Кочы; паралель у раўнінных майя і г. д.), ці носіць на сабе героя міфа, пераходзячага з аднаго свету ў іншы.
У хурыцкім міфу аб Гурпаранцаху распавядаецца, як Аранцах (хурыцкая назва ракі Тыгр) ператвараецца ў Арла і "па паветры" ляціць на Аккад. Тыя ж уяўленні пра Арол-раку адлюстраваны ў старажытна-хетцкай назве ракі ў Малой Азіі Нагаз-параз (літаральна "Арол-струмень"), меўшым адпаведнасці ў старажытна-еўрапейскай гідраніміцы і таму якая ўзводзіцца да агульнаіндаеўрапейскім назовам рэк, а таксама ў архаічным славянскім назове ракі Арол. Сувяззю Арла з вадой тлумачыцца адно з індаеўрапейскіх табуістычных назваў Арла.: лат., "арол" (з лацінскімі вытворнымі словамі: aquilo "сівер", аquilus, "цёмна-карычневы", "карычнева-чорны" і г. д.) ад аціа, "вада".
Прыналежнасцю да ніжняга свету вызначаецца магчымасць негатыўнай ролі Арла. Так, у грэцкім міфе ператварэнне ў марскога Арла служыць пакараннем для Пандрэя, брата Пракрыды, які выкраў залатога сабаку са свяцілішча Зеўса (чыёй птушкай быў Арол.). У тлінкітаў ёсць міф, дзе забойца няслушнай жонкі знаходзіць прытулак у Арла, жэніцца на арліцы і палюе ў арлінай "масцы", прычым падганяе кіта да паселішча сваіх быўшых супляменнікаў (то ж супрацьпастаўленне Арол - кіт, што і ў іншых амерыканскіх індзейскіх і палеасібірскіх міфах).
Некаторыя з міфалагічных, пазней арнаментальных матываў, злучаных з Арлом, засведчаны помнікамі выяўленчага мастацтва. Выява Арла, злучана з касмаганічнымі уяўленнямі і з міфам пра культурнага героя, надзвычай распаўсюджана ў сімволіцы першабытнаабшчыннага і родаплемяннога грамадства, а таксама старажытнага свету (асабліва Пярэдняй Азіі). У Старажытнай Грэцыі Арол (часам з Пяруном у кіпцюрах) - найважны атрыбут Юпітэра, які атрымлівае (асабліва ў эпоху элінізму, не без уплыву ўсходніх культаў) дадатковае значэнне салярнага знака. Мастацтва Адраджэння і наступных эпох адбіла традыцыйныя матывы антычнай міфалогіі (Арла, які нясе Ганімеда, у Рэмбрандта). Выява двухгаловага Арла, які ўяўляе сабой, верагодна, першапачатковае адлюстраванне характэрнай двухчальцовай (сіметрычнай) структуры шматлікіх архаічных матываў, злучаных з Арлом, пазней становіцца вельмі папулярнай у мастацтве (ужо ў старажытнай Малой Азіі ў хетцкі перыяд) і ў геральдыцы. Геральдычнае значэнне Арла характэрна яшчэ для Шумеры (Арол з львінай галавой), баявая інсігнія Старажытнага Рыма, малюнак Арла (белы, чорны, адно ці двухгаловы) у дзяржаўнай геральдыцы Візантыі, Польшчы, Нямеччыны і іншых краін (двухгаловы Арол - найважная складовая частка герба царскай Расіі).
У біблейскай метафорыцы Арол з’яўляецца увасабленнем чароўнага кахання, сілы і моцы, юнацкасці і бадзёрасці духу, але таксама і ганарыстасці (апошняе значэнне адпавядае ролі гэтых птушак у сярэднявечнай легендзе пра Аляксандра Македонскага, які спрабаваў дасягнуць неба з дапамогай двух Арлоў). Арнаментальна стылізаваныя Арлы - тыповая дэталь строя сярэднявечных храмаў, асабліва раманскіх (для якіх характэрны "арліныя капітэлі" і "арліныя кафедры"), а таксама літургічных адзенняў і прадметаў (у т. л. праваслаўных). Дзякуючы легендам з "Фізіёлага" ( старэючы арол узлятае да сонца і, акунуўшыся там у чароўную крыніцу, знаходзіць маладосць і здароўе). Арол служыць у сярэднія вякі знакам вадахрышча, а таксама ўваскрэсення; паглыбленню рэлігійна-дыдактычнага сэнсу Арла, як знака ўзнёсла-палымянага рэлігійнага кахання, спрыяюць таксама легенды пра Арла, што мае звычай узносіць сваіх птушанят да сонца, а таксама пра звышнатуральную ўстойлівасць зроку гэтай птушкі (якая нібы можа сузіраць дзённае свяціла без шкоды для вачэй).
Арол з'яўляецца знакам евангеліста Іяана і адным з "чатырох апакаліптычных звяроў", а ў свецкай эмблематыке - атрыбутам правасуддзя, зроку (у алегорыі пяці пачуццяў), ганарыстасці.
Пераходзячая яшчэ са старажытнага свету традыцыя сумяшчэння ў адзінай кампазіцыі палярна процілеглых знакаў - Арла і змея - у сярэднія вякі знаходзіць значэнне барацьбы Хрыста з сатаной, а ў новы час - пераходзіць у палітычную геральдыку. Сімволіка Арла як увасабленне слова выкарыстоўвалася ў 18 ст. Э. Свеенборгам. У літаратуры, асабліва паэзіі, найновага часу антычныя міфалагічныя матывы (выява паэта як Ганімеда ў ранніх вершах Б. Пастарнака: "Жар перадплеччаў студзяць абдымкі арла") пераплецены з пазнейшай сярэднявечнай сімволікай, у якой нярэдка спалучаюцца два найболей універсальных зааморфных міфалагічных знака - Арол і леў ("усё зразумею. Бачачы льва, які імкнецца следам, І арла, які ляціць да яго", Н. Гумілёў). А. Платонаў у аповесці "Джан" выкарыстоўваў архетыпічную выяву палявання на Арла, у якой прынадай апыняецца чалавек (як у індзейцаў хідатса) і апазіцыя паляўнічы: Арол ператвараецца (што характэрна для міфапаэтычнай думкі).

Крыніца: http://myfhology.narod.ru/myth-animals/eglaeye.html

Сузор'е Арла

Арол (Aquila) у грэцкай міфалогіі быў птушкай Зеўса. Ён сядзеў побач з яго тронам, на небе - Алімпе, трымаючы ў дзюбе маланкі. Па загаду Зеўса лётаў ён на Каўказ раздзіраць печань непакорлівага тытана Праметэя. Захоплены прыгажосцю Ганімеда - сына траянскага цара Троса, Зеўс паслаў Арла выкрасці хлопца; з тых часоў служыць ён бацьку багоў віначэрпам. У атласе Гевелія Арол намаляваны з Антыноем у кіпцюрах. Сузор'е Арла кульмінуе апоўначы ў сярэдзіне жніўня, а яго найзыркая зорка носіць назву Альтаір, што на арабскай мове азначае "арол, які ляціць".
Крыніца: myfhology.narod.ru

АРЛАН

Буйная драпежная птушка сямейства ястрабіных, марскі арол. || прыметнік: арланавы.
http://www.rv-blr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%A0&alpha=%D0%90&page=7