?

Log in

No account? Create an account

Папярэдні запіс | Наступны запіс

МАКУША

МАКУША - начны дух, ходзіць па начах прасці поўсць і стрыгчы авечак. Калі ў авечак вылазіць поўсць, кажуць: "Макуша абстрыгла". Яе не бачаць, але па начах чуюць буркатанне верацяна, калі яна працуе. Выходзячы з хаты, пстрыкае верацяном аб брусок, аб палаткі. Калі яна не задаволена гаспадыняй, тое абстрыгае ў яе трохі волас.

МІРАНОСІЦЫ

З 3 травеня па 10 травеня - тыдзень жонак міраносіц . МІРАНОСЦЫ. На Смаленшчыне гаварылі: «На Міраносця п'яныі бабы цігаюць адна адну за валосця» (Дабравольскі, 1894). Жанчыны святкавалі таму, што, згодна царкоўнаму праваслаўнаму календару, трэцяя нядзеля ад Вялікадня – дзень святых жонаў Міраносіц. Такую назву мае і сталая дата ў царкоўным календары (22 ліпеня па старым стылі). У Хоцімскім раёне жаночы звычай “свячу спраўляць” бытуе і ў наш час (Магіл. Падняпроўе. С. 80). (Аўтар Алесь Лозка)

ТЫДЗЕНЬ ЖОНАК МІРАНОСІЦ

Тыдзень жонак міраносіц ("Маргоскі", "бабіна свята") - трэцяя нядзеля пасля Вялікдня і наступны за ёй тыдзень прысвечаны жонкам міраносіцам. Паводле Евангелля, жанчыны, якія прышлі з Галілеі у Іерусалім разам з Хрыстом, рана раніцай на трэці дзень пасля пахавання Ісуса прышлі да дамавіны Гасподняй, каб абмыць яго цела мірам – духмянымі рэчывамі.
Па паданні, яны сталі першымі сведкамі Ўваскрэсення Выратавальніка. Падыдучы да магілы, яны ўбачылі, што ўваход у яе адчынены, а, увойдучы ўнутр, выявілі, што цела Хрыста адсутнічае. Іх ахапіла здзіўленне і смутак, але раптам прад імі паўсталі два анёла, якія сказалі: "Што вы шукаеце жывога паміж мёртвымі? Яго няма тут: ён уваскрэсіўся..." (Лука. 24: 2-6).
Узрадаваўшыся, жанчыны адправіліся назад, у Іерусалім, каб паведаміць радасную вестку вучням, і на дарозе іх сустрэў сам Ісус.
Паўсюдна трэцяя нядзеля пасля Вялікадня было вядома як "бабіна свята", якое адзначалася жанчынамі, забароненае для мужчын, гульнямі і трапезамі (гл. Маргось’е). Храмы ў гэты дзень былі перапоўненыя жанчынамі, уключаючы ўдоў і дзяўчат. Пасля святочнай літургіі кожная падыходзіла прыкладвацца да крыжа і хрыстосвалася са святаром: давала яму фарбаванае ў чырвоны колер яйка.
Жанчыны на ютрані Вялікадня - Светлай нядзелі не абменьваліся са святаром велікоднымі яйкамі, гэта рабілі толькі мужчыны.
У некаторых месцах да гэтага дня былі прымеркаваныя абрады кумлення дзяўчат, вадохрышчы і пахавання зязюлі.
матэрыял падрыхтавала
Халодная Вера Георгіеўна

CВЯТЫЕ ЖОНКІ-МІРАНОСІЦЫ

Тыдзень святых жонак-міраносіц
Хто яны, святыя жонкі-міраносіцы, і чаму праваслаўная царква паважае іх памяць (у трэцюю нядзелю пасля Вялікадня)? Міраносіцы - гэта тыя самыя жанчыны, якія па любові да Выратавальніка прымалі Яго ў сваіх хатах, а пазней рушылі ўслед за Ім да месца распяцця на Галгофу. Яны былі сведкамі хросных пакут Хрыста. Гэта яны зацемна паспяшаліся да Дамавіны Гасподняй, каб намазаць цела Хрыста мірам, як гэта належыла па звычаю юдэяў. Гэта яны, жонкі-міраносіцы, першымі пазналі, што Хрыстос уваскрэсіўся. Упершыню пасля сваёй хроснай смерці Выратавальнік з'явіўся жанчыне - Марыі Магдаліне.
Гэтае свята спрадвеку паважалася асоба. Радавітыя пані, багатыя купчыхі, бедныя сялянкі вялі строга набожнае жыццё і жылі ў веры. Асноўная рыса чыстаты жанчыны - цнота хрысціянскага шлюбу як вялікага Таемства. Адзіная жонка адзінага мужа - вось жыццёвы ідэал нашага народа. Некаторыя жанчыны другі раз замуж не выходзілі (хоць Царква другі шлюб не забараняла). Шматлікія ўдовы сыходзілі ў кляштар пасля пахавання мужа.
Святая Царква паважае ў абліччы святых шматлікіх хрысціянскіх жонак. Іх выявы мы бачым на абразах - святыя пакутніцы Вера, Надзея, Любоў і маці іх Сафія, святая вялебная Марыя Егіпецкая і шматлікія-шматлікія іншыя святыя пакутніцы і вялебныя, праведныя і блажэнныя і роўнаапостальныя…
Кожная жанчына Зямлі з'яўляецца міраносіцай па жыцці - нясе мір міру, сваёй сям'і, хатняму агменю, яна нараджае дзяцей, з'яўляецца апорай мужу. Праваслаўе ўзвялічвае жанчыну-маці, жанчыну ўсіх саслоўяў і народнасцяў.
Таму Тыдзень жонак-міраносіц - гэта свята кожнай праваслаўнай хрысціянкі, праваслаўны Жаночы дзень.

МАРГОСЬ’Е

Маргось’е (маргоскі, братчыны) - святы замужніх жанчын, разнавіднасць братчыны.
Яны ўяўлялі сабой сумесную трапезу замужніх жанчын, якая праводзілася ў лесе, на беразе ракі, возера або ў хаце, таемна ад дзяўчат і мужчын.
Жанчыны маглі збірацца на баляванне ўсёй вёскай або разбівацца на групы па веку. Аднак гэта заўсёды былі святы жанчын, якія мелі дзяцей і якія не страцілі яшчэ рэпрадуктыўныя функцыі.
Старым наведваць жаночыя святы не належала, бо яны, па старажытных міфалагічным паданням, састарэўшы, гублялі пол. Маладзіцы, г.зн. жанчыны, якія толькі што ўступілі ў шлюб і што не мелі пакуль яшчэ дзяцей, прыходзілі на святы толькі па адмысловым запрашэнні.
Свята пачыналася са збору - прадуктаў, неабходных для трапезы. Стравы звычайна рыхтаваліся малочныя або раслінныя: пірагі, кашы, яечня, тварог, смятана, сыр. Напоі, піўное сусло, квас, бражка, - з ячменю або жыта. Перад пачаткам балявання на бажніцу ставілася міска з кашай, якая расцэньвалася як дар Божай Маці, жонкам - міраносіцам або святому, на дзень якога прыходзілася свята.
Падчас трапезы жанчыны абмяркоўвалі вясковыя і сямейныя справы, дзяліліся досведам сямейнага жыцця з маладзіцамі, спявалі, скакалі, весяліліся.
Жаночыя святы, як і мужчынскія братчыны, сыходзяць сваімі каранямі ў глыбокую старажытнасць.
Прынята лічыць, што ў іх аснове ляжаць рытуалы, звязаныя з адпраўленнем ахвяры бажаству расліннасці. Яны былі вядомыя пад рознымі назовамі і праводзіліся звычайна ў вяснова-летні час, пачынаючы з тыдня жонак-міраносіц, г.зн. з другога і трэцяга тыдня пасля Вялікадня, да Сёмухі. Асабліва часта святы ўладкоўваліся ў трэцюю нядзелю пасля Вялікадня, калі ў цэрквах адзначалася памяць жонак-міраносіц, г.зн. тых годных жанчын, якія з плачам назіралі за перанясеннем цела раскрыжаванага Хрыста ў пячору і прышлі да дамавіны з духмянымі алеямі, каб нацерці, па старажытным звычаю, цела памерлага. Прынята было лічыць, што ў гэтую нядзелю у ўсіх жанчын дзень народзінаў.
Слова "маргось’е" адбываецца ад дыялектнага слова "маргосіць", што значыць "какетнічаць".
матэрыял падрыхтавала
Шангіна Ізабела Іосіфаўна

АГАТУХА.

13/31. Пачатак Шчодрага тыдня, або Багатая Каляда, Васiльеўская Каляда. У заходнiм Палессi – шчодры вечар Куготы, Гаготы або Агатуха. Паходжанне такога наймення вынiкае з абраду: кiдалi ў калодзеж кашу – вiдаць, гэта ахвяраванне культу вады, – тады ж гадалi i крычалi ў калодзеже: "Ку-гу-гу!". З iншых крынiц "Агатуха" паходзiць ад дзеяслова "гагатаць" (весялiцца, смяяцца). Са шчодрым вечарам звязана шмат забарон, павер'яў i варажбы пра будучае замужжа.
Шчодрая (Шчадроўная, Другая, Мясная, Нiшчымная, Скаромная, Багатая, Тоўстая) куцця (Сярэднi Шчадрэц, Шчадруха) – абрадавая пераднавагодняя вячэра, якая вызначалася багаццем страў i iх скаромнасцю (тлустае, чаго нельга есцi ў пост). Гаспадар запрашаў за стол: "Мароз, хадзi куццю есцi. А летам не бувай, хвастом не вiляй, бо будом пугаю секцi" (Лельчыцкi раён). Таксама называлi "куццёй святога козлiка". На ўсе тры куццi (апошняя 18 студзеня) прыкмячалi, якое надвор'е вечарам: калi неба яснае i шмат зорак, то будзе ўраджай на грыбы; калi iдзе снег i мяцелiца, то будуць раi (Магiлёўская губерня; Дэмбавецкі, 1882).
Шчадравалi пад вокнамi i ў хатах, дзе славiлi гаспадароў. Вадзiлi "казу" ("кабылку", "вала", "тура", "мядзведзя", "жорава") i спявалi песнi, галоўнай з якiх з'яўлялася "Го-го-го, каза". Шчадроўныя песнi адрознiвалiся ад калядных у асноўным рэфрэнам. Хадзiлi па хатах i са Шчодрай – прыбранай дзяўчынай. Адзiн з нешматлiкiх дзён у народным календары, што амаль не зведаў хрысцiянскага ўплыву, захаваў дамiнуючы язычніцкi змест. Культ вады, ахвяраванне гуся, пераднавагодняя куцця, варажба, Шчодра, ваджэнне "казы" – вось складаючыя язычніцкага святкавання. Апошнi абрад, што мае магiчны сэнс, асаблiва характэрны i з'яўляецца стрыжнявым у днях зiмовага сонцастаяння, якi па ўяўленню даследчыкаў мог трансфармавацца ў познiм сярэднявеччы з сустрэчы Новага года ў сувязi з увядзеннем юлiянскага календара замест вiзантыйскага.
У маскоўскiм Стоглаве ўпамiнаюцца як "бясоўскiя iгрышчы" тры калядныя куццi (глава 92): "Еще же и пьянствомъ подобне же сему творятъ во дньхъ и въ навечерии Рождества Христова, и въ навечерии Василия Великаго, и въ навечерии Богоявления") (Сахараў, 1895).
У краінах Еўропы таксама папулярнымі вобразамі святаў, звязаных з Раством, з'яўляюцца певень, каза, свіння і інш. Скандынаўскія народы выкарыстоўваюць ва ўпрыгожаннях ёлкі, у якасці падарункаў юлебокар (Julebockar – казёл) і юлегрызар (julegrisar – свіння), а таксама певень, голуб і інш. (КЗ, 1973. С. 110). Шырока распаўсюджана ў свеце маска каня. Магчыма ў заходніх славян раней хадзілі з жывым канём. Пры ваджэнні «коніка» у Польшчы (Усходняя Мазовія) спяваюць:
Dzie konicek nie chodzi,
Tam zytko rodzi...
А водзячы «казу» там жа --
Dzie koza chodzi,
Tam zyto rodzi... (с. 225-226).
У Польшчы таксама вадзілі «туроня», «бацяна», «мядзведзя», «воўка», «арла», «пеўня», «вала», «барана». Існуюць розныя погляды на язычніцкую аснову гэтых персанажаў.
Калядныя святы ў Румыніі заканчваліся абрадам хаджэння дарослых з «казой», «аленем» і фантастычнай птушкай «brezooia» (с. 289).
Супастаўленне ўкраінскіх і рускіх калядак, як сцвярджаюць даследчыкі У.Чычараў, А.Патабня, У.Пропп, уплыў царквы на іх, хрысціянізацыя, у велікаросаў была слабейшай, у маларосаў – больш моцнай (Пропп, 1963. С. 48). Але па прызнанню таго ж Проппа, у рускіх вобраз казы, які несумненна больш арахаічны, захаваўся слаба, а «быў больш распаўсюджаны ў беларусаў» (с. 49). Х. Яшчуржынскі выказваў думку, што абрад уяўляе « сімвалічнае ганараванне жывёльнага бога Велеса». Е.Карскі выказваў думку, што абрад ідзе ад «сатурскіх вобразаў язычніцкіх румалляў», запазычаны са Старажытнага Рыма пры дапамозе міміаў-скамарохаў.
Сучасную думку найбольш характэрна адлюстроўвае погляд У.Тапарова ў тым, што «Міфалагічныя ўяўленні аб казле падкрэсліваюць перш за ўсё яго выключную сексуальнасць (у прыніжаным выглядзе – пахатлівасць) і пладавітасць. Адсюль яго сувязь з боствамі і іншымі міфалагічнымі персанажамі, якія ўвасабляюць гэтыя якасці, – літоўскім Перкунасам, славянскім Перуном, скандынаўскім Торам – аж да грамоўніка ў так зв. “Асноўным індаеўрапейскім міфе”, а таксама боствамі так ці інакш звязанымі з пладародзем, у прыватнасці з буйнай расліннасцю. Пушанам у індэйцаў...» (Міфы, 1991. С. 663). (Аўтар Алесь Лозка).

МАРНЯ (МАРА)

МАРНЯ (МАРА) – дух ці прывід, які стаіць на службе ў чорта й зьяўляецца да чалавека пераважна тады, калі той сьпіць. У залежнасьці ад мясцовасьці вобраз Марні маляваўся па-рознаму. Яе ўяўлялі ў выглядзе жахлівае істоты на кароткіх нагах – абавязкова чорнай, якую вельмі баяцца дзеці. Калі яна рухаецца, ад яе ідуць мэталёвыя гукі, як аддаленыя ўдары ў чыгунок. Марняю ўяўлялі й яе пудзіла з саломы, апранутае ў лахманы. У народзе паўсюдна сьцьвярджалася, што Марня можа мяняць сваё аблічча, асабліва калі яна пасьлядоўна прыстае да аднае й тае ж асобы. Яна здольная набываць чалавекападобныя формы, быць ростам з тыднёвае дзіця, з голай скураю ці пакрытаю рэдкім кароткім пер’ем, часам поўсьцю. Мяккая навобмацак, яна цішком, неадчувальна падае на ахвяру, прычым першае ейнае дакрананьне можа падацца нават прыемным. Марня можа зьяўляцца ў выглядзе зьвяроў і птушак альбо розных “мёртвых” прадметаў. У народных аповедах гаворыцца пра Марню як пра істоту бяз скуры, і ў яе відаць усе вантробы. У любым выпадку ейны зьнешні вобраз і характар сталіся ўвасабленьнем неахайнасьці й прычэплівасьці: “Выглядаеш, як Мара”, “Прычапіўся, як Мара”. Марня мучыць сонных, асабліва юнакоў і дзяўчат – маладых людзей зь цёпленькай крывёю, не перапыняючы іх сну. Яна садзіцца на грудзі ці горла ахвяры й пачынае душыць. Чапляецца пераважна да таго чалавека, які ШУМНА правёў час перад сном. Соннага пакутніка вёрткая Марня хапае за руку, не даючы яму адагнаць сябе ці перахрысьціцца. Калі ж чалавек прачынаецца, Марня імгненна зьнікае, пакінуўшы ў яго зьнямелыя рукі й ногі ды вялікі пот па ўсім целе. Марня можа перасьледаваць чалавека, які ўчыніў зладзейства. Дзеля гэтага яна прымае ягонае аблічча й, выстаўляючы перад ім ягонае злачынства, не дае яму нідзе й ніколі спакою: і тады чалавек мусіць прызнацца. Марня перасьледуе злачынцу й пасьля ягонае сьмерці, зьяўляючыся перад ягонымі сваякамі ў ягоным абліччы ды не даючы ім спакою, пакуль яны за яго не прызнаюцца. Існавалі розныя спосабы паратунку ад Марні (хоць і лічылася, што яна не баіцца крыжоў і асьвечаных прадметаў. Эфектыўным сродкам, каб Марня адляцела, лічылася варушыць мезенцам на правай руцэ (паводле Уладзімера Васілевіча).

Быў і крыху іншы вобраз Марні – тую часьцей называлі МАРАЮ! Яе ўяўлялі ў вобразе жанчыны, якая часам можа набываць аблічча розных жывёлаў. Мары прыпісвалі юрлівасьць, імкненьне забаўляцца з мужчынамі, даводзячы іх да хваробы ці да сьмерці. Шмат у якіх рэгіёнах Беларусі пудзіла Мары спальвалі на Масьленку ці на Купальле альбо тапілі яго ў рацэ, гэтак распраўляючыся зь ліхімі сіламі зімы, са старымі хваробамі й няшчасьцямі.
Крыніца http://fotki.yandex.ru/users/izhota/view/135191/?page=2
free counters

Счетчик посещений Counter.CO.KZ - бесплатный счетчик на любой вкус!